Mil. avv. IV–III asrlar — milodiy XII–XIII asrlar; ravnaqi VI–VIII asrlar

Varaxsha — buxorxudotlar qarorgohi

Buxorodan g‘arbda joylashgan Varaxsha buxorxudotlarning muhim qarorgohi bo‘lgan. Saroy rasmlari, savdo yo‘llari va sug‘orish tizimi Buxoro Sug‘dining o‘tmishini ochib beradi.

Joylashuvi: Buxorodan 40–45 km g‘arbda, O‘zbekiston
Ravnaq davri: VI–VIII asrlar
Yodgorlik: Buxorxudotlar saroyi, devoriy rasmlar va o‘yma ganch
Maqomi: 2008-yildan UNESCO dastlabki ro‘yxatida

Buxoro vohasining g‘arbiy chekkasidagi Varaxsha

Varaxsha — hozirgi O‘zbekiston hududida, Buxorodan taxminan 40–45 kilometr g‘arbda joylashgan qadimiy shahar xarobasi. Bugun bu yerda mudofaa inshootlari va saroy majmuasining qoldiqlari saqlangan. Ilk o‘rta asrlarda esa Varaxsha Buxoro Sug‘dining muhim markazlaridan biri bo‘lgan. Yodgorlik, ayniqsa, buxorxudotlar saroyidagi devoriy rasmlar va o‘yma ganch bezaklari bilan mashhur.

Varaxsha tarixi arxeologik topilmalar va o‘rta asr yozma manbalari asosida o‘rganiladi. X asrda yozilgan Muhammad Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asari alohida ahamiyatga ega: unda manzilgohning qadimiyligi, hukmdorlar va mahalliy bozorlar haqidagi ma’lumotlar uchraydi.

Manzilgohning paydo bo‘lishi va shahar tuzilishi

UNESCOning Jahon merosi dastlabki ro‘yxatidagi ma’lumotlarga ko‘ra, Varaxsha o‘rnidagi ilk manzilgoh miloddan avvalgi IV–III asrlarga borib taqaladi. Keyingi asrlarda bu yerda mustahkamlangan aholi punkti shakllangan. Uning taraqqiyoti vohaning g‘arbiy qismidagi sug‘orma dehqonchilik bilan chambarchas bog‘liq edi.

Shahar ark, devor bilan o‘ralgan shahriston va savdo-hunarmandchilik bilan bog‘liq atrofi hududlardan iborat bo‘lgan. Binolarda asosan xom g‘isht ishlatilgan. Saqlanib qolgan devor va tepaliklar mudofaa tizimining rivojlanganidan dalolat beradi, biroq bugungi xarobalar o‘rta asrlardagi shahar manzarasini to‘liq aks ettirmaydi.

Buxorxudotlar va qarorgohning siyosiy o‘rni

Buxorxudotlar — Buxoro vohasini arablar hukmronligi o‘rnatilishidan avval va shu jarayon davrida boshqargan mahalliy sulola vakillari. VI–VIII asrlarda Varaxsha ularning muhim qarorgohlaridan biri bo‘lgan. Bu butun mintaqa boshqaruvi doim faqat Varaxshada joylashgan degani emas: Buxoro va Varaxsha turlicha vazifalarni bajargan.

Vohaning g‘arbiy chegarasidagi mustahkam joylashuv Buxorodan Xorazmga olib boruvchi yo‘llar va atrofdagi yerlar ustidan nazorat uchun qulay edi. O‘rta asr geograflari hududning savdo ahamiyatini tilga olgan. Narshaxiy Varaxshadagi bozorlarga ham to‘xtaladi; demak, hukmdor qarorgohi xo‘jalik va ayirboshlash markazi vazifasini ham bajargan.

Saroy: Qizil, Sharqiy va G‘arbiy zallar

Saroy majmuasi bir necha qurilish davrida barpo etilib, qayta ishlangan. Arxeologlar Qizil, Sharqiy (Ko‘k) va G‘arbiy zallar deb ataladigan xonalarni o‘rgangan. Devorlarda ko‘p qahramonli rasmlar, ayrim qismlarda esa o‘yma ganch naqshlari bo‘lgan.

Qizil zalning mashhur tasvirlarida fil mingan kishilar, yirtqich hayvonlar va afsonaviy mavjudotlar aks etgan. Qizil fon va harakatga boy kompozitsiya ularni alohida ajratib turadi. Sharqiy zalda tantanali yoki sulolaviy mazmunga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan sahnalar, jumladan taxtda o‘tirgan shaxs tasviri aniqlangan. Ayrim olimlar bu obrazlarni hukmdorlik g‘oyalari va diniy qarashlar bilan bog‘laydi, ammo aniq talqinlar borasida bahslar davom etmoqda.

Rasmlar odatda VII–VIII asrlarga oid deb qaraladi. Ayrim tadqiqotlarda Qizil zal bezaklari VIII asrning 730-yillariga mansub deb belgilangan. Shuning uchun devoriy tasvirlarni muayyan tarixiy voqeaning bevosita surati sifatida talqin qilish to‘g‘ri emas.

Varaxsha nega tanazzulga yuz tutdi?

Buxoro vohasining g‘arbiy qismidagi hayot Zarafshon suv tizimidan oziqlangan kanallarga bog‘liq edi. Suv yo‘llari va sug‘orish tarmoqlaridagi o‘zgarishlar dehqonchilik imkoniyatlarini cheklab, aholi yashashiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Siyosiy beqarorlik va hokimiyat markazlarining almashishi ham bu jarayonni kuchaytirgan.

Varaxshaning bo‘shab qolishini bitta sana bilan izohlash qiyin. Ayrim tadqiqotlar shahardagi hayotning XII asrning ikkinchi yarmida so‘nganini ko‘rsatadi. UNESCOning dastlabki ro‘yxatidagi tavsifda keyingi vayronagarchilik mo‘g‘ullar istilosi bilan ham bog‘lanadi. Shunday qilib, yodgorlik tarixi bir lahzalik falokatdan ko‘ra uzoq davom etgan tanazzulni aks ettiradi.

Qazishmalar va madaniy meros

Varaxsha saroyida arxeolog Vasiliy Shishkin boshchiligidagi yirik qazishmalar 1937–1939-yillarda, so‘ngra 1940-yillar oxiri va 1950-yillarning birinchi yarmida olib borilgan. Kashf etilgan devoriy rasmlar Sug‘d monumental san’atini o‘rganishda juda muhim manbaga aylandi. Bezaklarning ayrim qismlari muzeylarda saqlanadi va maxsus restavratsiya ishlarini talab qiladi.

Varaxsha faqat buxorxudotlar qarorgohi sifatida emas, balki ilk o‘rta asrlar shaharsozligi, mudofaa, xo‘jalik va san’at tarixini yorituvchi yodgorlik sifatida ham qimmatlidir. U 2008-yilda UNESCO Jahon merosining dastlabki ro‘yxatiga kiritilgan; bu asosiy Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilganini anglatmaydi.