Qadimgi davr — XXI asr
Toshkent: Choch, Binkat va zamonaviy shahar
Toshkent tarixi qadimgi voha, o‘rta asr shaharlari, imperiya istilosi, sovet davridagi qayta qurilish va modernizm me’morchiligini asrashni qamrab oladi.
- Tarixiy hudud
- Chirchiq va Ohangaron havzalaridagi Choch / Shosh
- O‘rta asr shahri
- Binkat yaqinidagi Banakat bilan bir shahar emas
- Zamonaviy meros
- Toshkent modernizmi ansambli 2026-yilda UNESCO ro‘yxatiga kiritilgan
Choch vohasi
Toshkent Chirchiq, Ohangaron va Sirdaryoning o‘rta oqimi bilan bog‘liq vohada rivojlangan. Qadimgi va o‘rta asr manbalarida Choch yoki Shosh hozirgi markazdagi bir nuqtani emas, butun viloyatni anglatishi mumkin. Ekinzorlar, manzilgohlar, yaylovlar hamda dasht va Farg‘onaga yo‘llar yagona tarixiy tizim bo‘lgan.
Janubdagi Iloq konchilik, metallurgiya va shaharlari bilan tanilgan. Oltin, kumush va boshqa metallarga oid ma’lumotlar voha iqtisodini faqat karvon savdosiga keltirib qo‘ymaslikka yordam beradi. Markazlar va nomlarning o‘zgarishi bugungi shahar chegarasini qadimgi Choch chegarasi deb bilishga yo‘l qo‘ymaydi.
Binkat, Shosh va qo‘shni shaharlar
O‘rta asrlarda Binkat Shoshning asosiy shahri edi. Arxeologiya uning murakkab tuzilishini — mustahkamlangan markaz, bozor va ustaxonalari bor rabodlarni — ko‘rsatadi. Tangalar, geograflar asarlari va qazishma qatlamlarini birga o‘qish zarur: tangadagi nom o‘zgarmas shaharni emas, viloyat yoki zarbxonani anglatishi mumkin.
Banakat esa Sirdaryo va Ohangaron qo‘shilishiga yaqin boshqa shahar bo‘lib, uni Binkat bilan aralashtirmaslik kerak. Encyclopaedia Iranica o‘rta asr manbalarida «Toshkent» nomining qo‘llanishi o‘zgarganini ham ko‘rsatadi. Har bir qadimgi toponimdan bugungi ko‘chagacha oddiy uzluksiz chiziq yo‘q.
Xonliklardan imperiya markazigacha
Yangi davrda Toshkent mahalliy hokimlar va qo‘shni davlatlar, jumladan Qo‘qon xonligi o‘rtasidagi siyosiy kurashda muhim edi. XIX asrda uning savdo va siyosiy ahamiyati Rossiya imperiyasini jalb qildi. General Chernyayev qo‘shinlari 1865-yilda shaharni egalladi; rasmiy qo‘shib olish 1866-yilda e’lon qilindi.
Istilo zo‘ravonlik, qarshilik va turli shahar guruhlari muzokaralari bilan kechdi. Keyin eski shahar yonida yangi ma’muriy va turar joy hududlari o‘sdi. Biroq «Yevropa» va «eski» qismlarni butunlay ajralgan dunyolar deb ko‘rsatib bo‘lmaydi: mehnat, savdo, suv va infratuzilma ularni bog‘lab turgan.
Poytaxt va zilzila
Toshkent 1930-yildan O‘zbekiston SSR poytaxti bo‘ldi. Universitetlar, ilmiy institutlar, sanoat va transport 1966-yil 26-apreldagi zilziladan avval ham shaharni o‘zgartirayotgan edi. Zilzila burilish nuqtasi bo‘ldi, lekin zamonaviy Toshkent tarixi aynan undan boshlanmaydi.
Qayta qurilish yangi mahallalar, katta jamoat binolari va yashil hududlarni tezroq yaratdi. Me’morlar va muhandislar andozali qurilishni mahalliy iqlimga mos hovli, lodjiya, quyoshdan himoya va bezaklar bilan birlashtirdilar. Shu bilan birga qayta qurilish eski mahallalar va aholining kundalik hayotini o‘zgartirdi; uni faqat me’moriy yutuq sifatida tasvirlash noto‘g‘ri.
Modernizm ham merosdir
2026-yilda UNESCO «Toshkent modernizmi me’morchiligi. Markaziy Osiyoda zamonaviylik va an’ana» turkum obyektini Jahon merosi ro‘yxatiga kiritdi. U 1960-yillardan 1990-yillar boshigacha yaratilgan o‘nta bino va shahar majmuasini qamrab oladi; butun Toshkent yoki sovet davrining har bir binosi bu ro‘yxatda emas.
Qo‘mita zilzilabardosh muhandislik, iqlimga moslashuv, monumental san’at va binolarning shahar manzarasi bilan aloqasini alohida ko‘rsatdi. Bunday merosni asrash faqat fasadlarni emas, ularning atrofini ham muhofaza qilishni talab etadi. Toshkentning undan oldingi qatlamlari — arxeologik joylar, mahallalar, xonlik va imperiya davri binolari ham alohida o‘rganilishi kerak.
