Miloddan avvalgi IV–III asrlardan milodiy XIII asr boshlarigacha; keyingi qayta tiklanishlar bilan

Qadimgi Termiz: Shimoliy Baqtriyadagi shahar va madaniyatlar chorrahasi

Amudaryo bo‘yidagi Qadimgi Termiz ellinistik, kushon va islomiy davrlar tarixini bir joyda mujassam etgan arxeologik shahardir. Qoratepa va Fayoztepa uning buddaviy merosini, keyingi qatlamlar esa Shimoliy Tohariston shahar hayotini yoritadi.

Joylashuvi: Ko‘hna Termiz Amudaryoning o‘ng irmog‘i bo‘yida, hozirgi Termizdan taxminan 5 km shimoli-g‘arbda joylashgan.
Vujudga kelishi: UNESCO ma’lumotiga ko‘ra, manzilgoh miloddan avvalgi IV–III asrlarda shakllangan.
Kushon davri: Tarmit Shimoliy Baqtriyaning yirik ma’muriy va g‘oyaviy markazi bo‘lib, Fayoztepa va Qoratepa buddaviy majmualariga ega edi.
Keyingi taqdir: Shahar IX–X asrlardan XIII asr boshlarigacha ravnaq topdi, 1220 yilda mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilindi.

Joylashuvi va vujudga kelishi

Qadimgi Termiz, manbalarda Ko‘hna Termiz deb ham yuritiladigan arxeologik shahar, Amudaryoning o‘ng irmog‘i bo‘yida joylashgan. UNESCO tavsifida u hozirgi Termizdan 5 km shimoli-g‘arbda, 500 gektarlik hududda joylashgani qayd etiladi.

Manzilgohning paydo bo‘lishi miloddan avvalgi IV–III asrlarga tegishli deb ko‘rsatiladi. UNESCO hujjati shahar qal’a, ikki shahriston va raboddan iborat bo‘lganini, ularning mudofaa inshootlari bilan ajratilganini bildiradi; miloddan avvalgi III–II asrlarda bu markaz Demetriya nomi bilan bog‘lanadi, ammo bunday tenglashtirishni ehtiyotkorlik bilan qabul qilish lozim.

Ellinistik va Kushon davri

Aleksandr yurishlaridan keyingi davrda Baqtriyada ellinistik an’analar mahalliy madaniyat bilan qo‘shildi. Iranica ma’lumotiga ko‘ra, Grek-Baqtriya davlati miloddan avvalgi 250–140 yillarda shu madaniy sintezning muhim doirasi bo‘lgan; keyinroq Kushon davri Shimoliy Baqtriya shahar madaniyatining yuksalishi bilan ajralib turadi.

Kushon davrida Tarmit ma’muriy va g‘oyaviy markaz sifatida tilga olinadi. Arxeologik tavsiflar bu shaharni hunarmandchilik, sug‘orma xo‘jalik va uzoq masofali almashinuvlar kechgan Shimoliy Baqtriya shaharlar tizimining bir qismi sifatida ko‘rsatadi; bu xulosalar qatlamlar, inshootlar va topilmalar orqali tiklanadi.

Buddaviylik markazi

Ko‘hna Termiz atrofidagi Qoratepa va Fayoztepa majmualari buddaviy monastirlar sifatida aniqlangan. UNESCO Qoratepani g‘or ibodat xonalari va hujralari bo‘lgan majmua, Fayoztepani esa hovli, ibodat inshootlari va alohida stupa bilan bog‘liq sangharama tipidagi markaz sifatida tasvirlaydi.

Iranica yozishicha, xitoylik sayyoh Syuanszan VII asrning birinchi choragida Ta-mi, ya’ni Termizda qariyb o‘n ikki monastir va mingga yaqin rohib borligini qayd etgan. Bu xabar yozma dalil bo‘lib, uni arxeologik majmualar bilan birga, ammo aynan bir davr va miqyosni avtomatik ravishda tenglashtirmagan holda o‘qish kerak.

Islomiy davr va vayronalik

Termiz VII asr oxirida islomiy siyosiy makonga qo‘shildi. Keyingi asrlarda shahar g‘aznaviylar, saljuqiylar, qoraxoniylar va Xorazmshohlar hukmronliklari bilan bog‘liq siyosiy o‘zgarishlarni boshdan kechirdi; muzey tavsifida IX asr oxiridan XIII asr boshlarigacha Termiz va Chag‘oniyon rivojlangan shaharsozlik hamda hunarmandchilik markazlari sifatida ko‘rsatiladi.

1220 yilda Chingizxon qo‘shinlari ikki kunlik qamaldan so‘ng shaharni vayron qilgan. Keyinchalik Termiz qayta tiklangan bo‘lsa-da, UNESCO qadimgi shahar hududining asosiy tarixiy qiyofasi arxeologik qoldiqlar va o‘rta asr yodgorliklari orqali o‘rganilishini qayd etadi.

Tadqiqot va meros

Qadimgi Termizning tarkibiga Qoratepa, Fayoztepa, Zurmala stupasi, Qirq-Qiz, Hakim at-Termiziy, Sulton-Saodat, Kokildor xonaqohi va boshqa yodgorliklar kiritiladi. Qazishmalar buddaviy monastirlar, Termizshohlar saroyi, masjid, metallsoz va kulol ustaxonalari, mudofaa devorlari hamda xo‘jalik-maishiy majmualarni ochib bergan.

O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Milliy arxeologiya markazi Termiz kabi qadimiy shaharlarning paydo bo‘lishi va iqtisodiy taraqqiyotini o‘rganish, Toharistonning antik madaniyati va buddaviylik yodgorliklarini tadqiq etish yo‘nalishlarini qayd etadi. Shu sababli Qadimgi Termiz tarixi yozma xabarlar, arxeologik qatlamlar va me’moriy qoldiqlarni qiyoslash asosida yoritiladi.

Daryo va quruqlik yo‘llari chorrahasi

Termiz Amudaryo, ya’ni qadimgi Oks bo‘yida joylashgani tufayli daryoning ikki sohilidagi Baqtriya hududlari, hozirgi Afg‘oniston yerlari va Movarounnahr shaharlarini bog‘lab turgan. Uning ahamiyati nafaqat uzoq masofali karvon savdosi, balki kechuvlar, mahalliy ayirboshlash va Surxondaryo vodiysi dehqonchiligi bilan ham bog‘liq edi.

«Ipak yo‘li»ni o‘zgarmas yagona yo‘l sifatida tasavvur qilish to‘g‘ri emas: yo‘nalishlar siyosiy va iqtisodiy sharoitga qarab o‘zgarib turgan. Termiz tovarlar, san’at uslublari va diniy g‘oyalar almashilgan shu tarmoqning muhim bo‘g‘inlaridan biri bo‘lgan.

Qal’a, mudofaa devorlari va arxeologik davrlashtirish

Ko‘hna Termiz ko‘p qatlamli arxeologik shahar sifatida o‘rganiladi. Uning qal’asi, devor bilan o‘ralgan shahar qismlari va rabodlari turli davrlarda qurilib, qayta o‘zgartirilgan; ayrim devorlar va binolar sanasi stratigrafiya, sopol buyumlar hamda boshqa topilmalar asosida aniqlanadi.

Chingiztepa mustahkamlangan majmuasida olimlar vazifalarning almashganini kuzatganlar: avval mudofaa, Kushon davrida buddaviy ibodat, Kushon-Sosoniylar davrida esa yana harbiy foydalanish. Qatlamlar va radiokarbon tahlillari bu manzilgoh tarixini bitta sana bilan cheklab bo‘lmasligini ko‘rsatadi.

Kushon Baqtriyasi va madaniy xilma-xillik

Milodiy dastlabki asrlarda Shimoliy Baqtriya Kushonlar davlatining keng madaniy hududiga kirgan. Shaharlar, sug‘orish va hunarmandchilik taraqqiyoti buddaviylik tarqalishi va boshqa mahalliy diniy an’analar davom etishi bilan birga kechgan. Baqtriy tili yunon yozuvi asosida shakllangan alifboda ham yozilgan.

Termiz va yaqin markazlardagi arxeologik topilmalar turli hududlar o‘rtasidagi badiiy va texnik aloqalarni ko‘rsatadi. Ayritamdan topilgan buddaviy haykaltaroshlik frizi hind va ellinistik an’analar bilan muloqotda rivojlangan mahalliy san’atni o‘rganish imkonini beradi.

Fayoztepa, Qoratepa va Zurmala stupasi

Qoratepada yer usti hovlilari va yer osti xonalari turli bosqichlarda barpo etilgan majmualarga birlashgan. Fayoztepa esa ibodat va yashash qismlariga ega monastir ansambli bo‘lib, haykallar hamda me’moriy qoldiqlar jamoa hayoti va marosimlarni tiklashga yordam beradi.

Zurmala stupasi Termiz yaqinidagi yirik buddaviy yodgorlik bo‘lib, arxeologik talqinlarda odatda milodiy ilk asrlarga mansub deb ko‘rsatiladi. Bu obidalar aynan bir vaqtda bunyod etilgan deb qaralmasligi kerak: har birining qurilishi, faoliyati va tark etilishiga oid alohida tarixi bor.

Buddaviy markazdan islomiy shaharga

Termiz diniy tarixida bir an’ananing boshqasi bilan birdaniga almashgani kuzatilmaydi. VII asrga oid yozma xabarlar buddaviylikning sezilarli mavjudligini ko‘rsatsa, keyingi asrlar islomiy muassasalarning mustahkamlanishi bilan bog‘liq. Ayrim monastirlarning qachon faoliyatini to‘xtatganini aniqlashda arxeologik dalillar hal qiluvchi ahamiyatga ega.

IX–XII asrlarda Termiz islom ilmi markazlaridan biri bo‘lgan. Ruhiy tarbiya va avliyolik haqida asarlar yozgan olim va so‘fiy Hakim at-Termiziy shu shahar bilan bog‘liq; uning yodgorlik majmuasi shahar diniy tarixining muhim belgisiga aylangan.

O‘rta asr hunarmandchiligi, bozorlar va shahar hayoti

Somoniylar va ulardan keyingi hukmdorlar davrida Termiz hunarmandchilik hamda savdo markazi sifatida rivojlangan. Qazishmalarda metallsoz va kulol ustaxonalari, turar joy mahallalari va mudofaa inshootlari topilgan. Islomiy davr sirlangan sopol buyumlari texnologiya, iste’mol va ayirboshlashni o‘rganishda muhim manba hisoblanadi.

O‘rta asr shahri mustahkamlangan markazlar va ularga tutash mahallalardan iborat edi. Uning taraqqiyoti daryo yo‘llari, siyosiy boshqaruv va atrofdagi dehqonchilik xo‘jaligiga bog‘liq bo‘lgan; IX asrdan XIII asr boshlarigacha bo‘lgan yuksalish nizolar va qayta qurilishlar bo‘lmaganini anglatmaydi.

Mo‘g‘ullar istilosi, keyingi hayot va merosni asrash

1220-yilgi vayronagarchilik qadimgi shahar markazi uchun keskin burilish bo‘ldi, biroq butun mintaqada hayot to‘xtab qolmadi. Keyinchalik aholi va shahar vazifalari boshqa hududlarga ko‘chdi, ayrim muqaddas maskanlar va me’moriy ansambllar esa yashab qoldi va qayta qurildi.

Termiz obidalarini ehtiyotkorlik bilan muhofaza qilish zarur: xom g‘ishtdan qurilgan inshootlar namlik va yemirilishga ayniqsa sezgir. Ko‘hna Termiz UNESCO Jahon merosi bo‘yicha dastlabki ro‘yxatlarda qayd etilgan, ammo bu obidaning Jahon merosi asosiy ro‘yxatiga kiritilganini anglatmaydi.