Paleolit — ilk temir davri

O‘zbekiston hududidagi eng qadimgi jamiyatlar

Mintaqa tarixi davlatlar va yozma manbalardan ancha oldin boshlanadi. Arxeologiya uni yer qatlamlari, tosh qurollar, suyaklar va manzilgohlar orqali tiklaydi.

Реконструкция черепа ребёнка из пещеры Тешик-Таш — Teshik-Tosh topilmasining rekonstruksiyasi. Wikimedia Commons.

Geografiya: Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon va tog‘oldi hududlari
Asosiy yodgorliklar: Teshik-Tosh, Obi-Rahmat, Angilak, Ko‘lbuloq
Usullar: Stratigrafiya, radiokarbon tahlili, arxeozoologiya

Geografiya va davr doirasi

O‘zbekiston hududi tog‘lar, vodiylar, vohalar, dasht va cho‘llarni birlashtiradi. Pleystotsen davrida iqlim bir necha bor o‘zgargan, shu sababli bugungi landshaftni uzoq o‘tmishga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish mumkin emas.

Hozirgi davlat chegaralari faqat geografik doira bo‘lib xizmat qiladi. Tarixdan avvalgi madaniyatlar bugungi Markaziy Osiyo davlatlari hududlari bo‘ylab tarqalgan.

Arxeologlar yoshni qanday aniqlaydi

Stratigrafiya qatlamlarning nisbiy ketma-ketligini ko‘rsatadi. Radiokarbon usuli organik materialni sanalaydi, luminessent usullar esa minerallar va cho‘kindilar bilan bog‘liq vaqtni aniqlashga yordam beradi.

Qurol va sopol shakllarini solishtirish nisbiy xronologiya beradi. Eng ishonchli xulosa bir necha mustaqil usul bir-birini tasdiqlaganda paydo bo‘ladi.

Teshik-Tosh: topilma va talqin

Boysun tog‘laridagi Teshik-Tosh g‘ori 1938-yilda Aleksey Okladnikov qazishmalaridan keyin mashhur bo‘ldi. Bu yerda odatda neandertalga mansub deb qaraladigan bola qoldiqlari va o‘rta paleolit tosh qurollari topilgan.

Qoldiqlar tog‘ echkisi shoxlari bilan o‘ralgani marosimiy dafn talqinini tug‘dirgan. Topilmaning o‘zi aniq fakt, ammo suyaklar joylashuvining ramziy ma'nosi hanuz muhokama qilinadi.

Obi-Rahmat, Angilak va Ko‘lbuloq

Obi-Rahmatning ko‘p qatlamli yotqiziqlarida tosh industriyalari, hayvon qoldiqlari va odamlarning takroriy tashrif izlari saqlangan. Yosh individning bosh suyagi va tish bo‘laklari turlicha talqin qilingan belgilarni birlashtiradi.

Yoshni aniqlash uchun radiokarbon, optik stimullangan luminessensiya, uran qatori va elektron spin rezonansi qo‘llangan. Natijalar farqi sana bilan birga namuna, qatlam va xatolikni ko‘rsatish zarurligini tushuntiradi.

Angilak o‘rta paleolit manzilgohlarining ma'lum geografiyasini kengaytirdi. U yerdagi odam suyagi turini ishonch bilan aniqlash uchun yetarli diagnostik belgilarga ega emas.

Ko‘lbuloq G‘arbiy Tyanshan etagidagi ochiq manzilgohdir. Yangi qazish va sanalar eski sxemalarni qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi; cho‘kindi geologiyasi tosh qurollar tipologiyasi kabi muhimdir.

Mezolit va qoyatosh san'ati

Pleystotsen tugagach, odamlar yangi golotsen sharoitiga moslashdi: hayvonlar tarkibi, resurslar mavsumiyligi va landshaftdan foydalanish o‘zgardi. Bu davr notekis o‘rganilgan, shuning uchun paleolitdan neolitga o‘tish bitta to‘g‘ri chiziq bo‘lmagan.

Surxondaryodagi Zarautsoy mezolit, neolit, bronza va keyingi davrlarga nisbat berilgan tasvirlarni saqlaydi. U dehqon va chorvador jamoalar tutashgan keng madaniy manzaraning bir qismidir.

Navoiy viloyatidagi Sarmishsoy Markaziy Osiyoning eng yirik petroglif majmualaridan biridir. Bu hududda turli davr tasvirlari bilan birga manzilgoh, dafn va qadimgi yo‘llar izlari ham mavjud.

Tasvirlarning yonma-yonligi ularning bir vaqtda yaratilganini anglatmaydi. Tadqiqotchilar texnika, patina, ustma-ust tushish, hayvonlar, qurol va transportni solishtiradi; ko‘p sanalar aniq yil emas, diapazondir.

Qashqadaryo viloyatidagi Siypantosh ochiq qoya yuzalaridan farq qiladi: tasvirlar qoyatosh soyabonlari va sayoz bo‘shliqlar ichida joylashgan. UNESCO uni Markaziy Osiyodagi noyob va ehtimol juda qadimgi qoyatosh san’ati majmualaridan biri deb ta’riflaydi, ammo «ehtimol» so‘zi muhim — aniq sana arxeologik kontekst va mustaqil usullarni talab qiladi.

Neolit: oziq-ovqat ishlab chiqarishga turli yo‘llar

Markaziy Osiyo neoliti yagona qolipdagi o‘tish bo‘lmagan. Janubiy tog‘oldida Jaytun an'anasi jamoalari dehqonchilik va chorvachilikni birlashtirgan, Amudaryo quyi oqimidagi Kaltaminor guruhlari esa ovchilik, baliqchilik va terimchilikka ko‘proq tayangan.

Kaltaminor an'anasi qadimgi delta va cho‘l-dasht hududlari yodgorliklari orqali ma'lum. Amudaryo o‘zanlari va suv havzalari o‘zgarishi aholi joylashuviga ta'sir qilgan, shu sabab paleogeografiya arxeologik xaritani tushunish uchun zarur.

Sopol tarkibi, qo‘shimchalar, shakllantirish va pishirish usuli hamda bezak guruhlar o‘rtasidagi aloqalarni solishtirishga yordam beradi. Ammo o‘xshash idish butun bir xalq ko‘chganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi.

Yangi xo‘jalik usullari bir vaqtda tarqalmagan; jarayon suv, landshaft, almashinuv va mahalliy an'analarga bog‘liq bo‘lgan. Dehqonchilik yonida ov va terimchilik uzoq vaqt muhim qolishi mumkin edi.

Bronza va ilk temir davrlari

Bronza davrida Markaziy Osiyoning janubi o‘troq dehqonchilik manzilgohlari va uzoq almashinuv tarmoqlari bilan bog‘langan. Metallurgiya, sug‘orish va hunarmandchilik turlicha rivojlangan; lojuvard, aqiq va metallar Baqtriyani qo‘shni hududlar bilan bog‘lagan.

Surxondaryo vohasidagi Sopollitepa mustahkamlangan, zich rejalashtirilgan manzilgoh edi. Dafnlar yosh, salomatlik va marosim haqida ma'lumot beradi, ammo buyumlar boyligini tayyor ijtimoiy sinflar jadvaliga aylantirib bo‘lmaydi.

Jarqo‘ton turar joy, ishlab chiqarish hududlari va katta qabristonga ega yirik markaz bo‘lgan. Monumental inshootlar «shahar» va «ibodatxona» talqinlarini tug‘dirgan, biroq yozma hujjatlarsiz uning aniq siyosiy maqomi rekonstruksiya bo‘lib qoladi.

Ilk temir davriga o‘tish uzoq davom etgan. Markaziy Osiyoda u ko‘pincha mil. avv. IX–VIII asrlarga tegishli deb olinadi, ammo mintaqaviy ketma-ketliklar farq qiladi; sanani bahsli etnik talqindan ajratish lozim.

Ko‘hitang etaklaridagi Tillabuloq yirik markazlar haqidagi tasavvurni to‘ldiradi: bu Sopolli madaniyatiga mansub kichik qishloq manzilgohi bo‘lib, aholisi arpa va bug‘doy yetishtirgan, asosan mayda chorva boqqan va mahalliy nafis kulolchilik buyumlaridan foydalangan. Bu topilma bir arxeologik madaniyat ichida turli hajm va vazifadagi manzilgohlar bo‘lganini ko‘rsatadi.

Tillabuloqdagi tosh, bronza va yog‘och muhrlar barqaror ramziy amaliyotni ko‘rsatadi. Biroq muhrlarning mavjudligi davlat boshqaruvini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi: bu yerda ma’muriy muhrlashning ishonchli izlari aniqlanmagan.