XIX–XX asrlarda hujjatlashtirilgan; kelib chiqish davri noma’lum
Masxarabozlik: o‘zbek xalq tomosha san’ati tarixi
Masxarabozlik — o‘zbek xalq tomosha san’atining an’anaviy turi. Unda jonli aktyor ijrosi, taqlid, hajv va badihago‘ylik muhim o‘rin tutadi. Uning qadimgi kelib chiqishi haqidagi qarashlar mavjud, ammo dastlabki shakllanish sanasini ishonchli belgilash qiyin.
- San’at turi
- O‘zbekiston nomoddiy madaniy merosi milliy ro‘yxatida ijrochilik san’ati sifatida 02.06.03 raqami bilan qayd etilgan.
- Ijro xususiyatlari
- Niqob, taqlid, improvizatsiya va hajviy sahnalar an’ananing tavsiflangan belgilaridir.
- Tarixiy dalillar
- Masxarabozlar teatriga oid yozma ma’lumotlarning asosiy qismi XIX asrga taalluqli.
- O‘zgarishlar
- XIX–XX asrlar chegarasida dorbozlik bilan qo‘shma chiqishlar va niqob o‘rniga grim ishlatish kuzatilgan.
Masxarabozlik nima?
O‘zbekiston nomoddiy madaniy merosi reyestrida masxarabozlik o‘zbek tomosha san’atining bir turi sifatida tavsiflanadi. Masxaraboz jonli aktyor bo‘lib, niqob, qiyofa va harakat orqali obraz yaratgan; kulgi va taqlid tomoshaning muhim vositalari bo‘lgan.
2011-yilda Hüseyin Baydemir chop etgan ilmiy maqolada an’anaviy o‘zbek teatrining masxaraboz–qiziqchi ijrosi va qo‘g‘irchoq teatri kabi yo‘nalishlari ajratib ko‘rsatiladi. Muallif bu janrda aktyorlar jonli ijro etishini ta’kidlaydi.
Ijro va repertuar
Reyestr «Sadr», «Ashshadaroz» va «Masxaraboz» nomli tomosha o‘yinlarini tilga oladi. Og‘zaki dramaturgiya, badihago‘ylik va kundalik hayotni hajv orqali ifodalash bu chiqishlarga xos deb ko‘rsatiladi.
Masxarabozlar bayramlar, sayillar va marosimlar bilan bog‘liq ommaviy tomoshalarda qatnashgan. Tarixiy spektakllarda jamiyatdagi illatlar va zamondoshlar xatti-harakatlari kulgi vositasida tasvirlangan.
Tarixiy rivojlanish
Reyestr masxarabozlikning qadimgi niqobli marosimlar bilan ehtimoliy aloqasini qayd etadi. Ammo bu qadimgi davrlarda aynan hozirgi nom va shakldagi san’at mavjud bo‘lganini isbotlamaydi.
San’atshunoslikka oid tadqiqotda masxarabozlar teatri haqidagi yozma guvohliklar, asosan, XIX asrga mansubligi va undan avvalgi ko‘p asrlar haqida ma’lumot ozligi aytiladi.
Boshqa san’atlar bilan aloqasi
Masxarabozlik qo‘g‘irchoq tomoshalari bilan ijrochilik an’analari jihatidan bog‘liq. XIX–XX asrlar chegarasida masxarabozlarning dorboz, polvon va akrobatlar bilan birga chiqishlari qayd etilgan.
Reyestrda avvalgi niqoblar o‘rnini keyinchalik grim va maxsus liboslar egallagani aytiladi. Masxarabozlikni zamonaviy o‘zbek teatri shakllanishi bilan solishtirish mumkin, biroq har bir davomiylik haqidagi da’vo alohida tarixiy dalil bilan tekshirilishi lozim.