Neolit — milodiy VIII asr
Qadimgi Xorazm: daryo, qal’alar va davlat
Xorazm tarixi Amudaryoning o‘zgaruvchan deltasida shakllangan. Kanallar, istehkomli manzilgohlar, saroylar, arxivlar va tangalar quyi oqimdagi mustaqil madaniyat rivojini ko‘rsatadi.
- Hudud
- Amudaryoning quyi oqimi va qadimgi deltalar
- Asosiy yodgorliklar
- Ko‘zaliqir, Qo‘yqirilganqal’a, Tuproqqal’a, Ayozqal’a
- Manbalar
- Arxeologiya, xorazmiy hujjatlar, tangalar, qadimgi fors va antik matnlar
Delta tarixiy muhit sifatida
Xorazm Amudaryoning quyi oqimida shakllangan. Daryo dehqonchilikni ta’minlagan, lekin yashash sharoitini doimo o‘zgartirgan: o‘zanlar siljigan, kanallar loyqa bilan to‘lgan, deltaning ayrim qismlari sug‘orishga yaroqli bo‘lib, boshqalari suvsiz qolgan. Shu sabab manzilgohlar tarixini paleogeografiya va sug‘orish tarixisiz tushunib bo‘lmaydi.
Hudud nomi Avesto va qadimgi fors bitiklarida uchraydi. Biroq yozma nom barcha davrlarda o‘zgarmagan hududni anglatmaydi. Qadimgi delta arxeologik madaniyatlari, Ahamoniylar davridagi siyosiy viloyat va o‘rta asr Xorazmi o‘zaro bog‘liq, ammo aynan bir hodisa emas.
Kaltaminor manzilgohlaridan vohaga
Miloddan avvalgi IV-III ming yilliklar chegarasida Orolbo‘yida Kaltaminor an’anasi jamoalari yashagan. Ular suv havzalari resurslaridan foydalangan, ov va baliqchilik bilan shug‘ullangan hamda sopol ishlab chiqargan. Keyingi bronza davri madaniyatlari janubiy dehqon hududlari va dasht jamoalari bilan aloqalarni ko‘rsatadi.
Yirik sug‘orma dehqonchilikka o‘tish bitta voqea bo‘lmagan. Kanallarni birgalikda qurish va saqlash talab etilgan, ammo sug‘orishning o‘zi markazlashgan davlatni isbotlamaydi. Boshqaruv ko‘lamini manzilgoh rejasi, omborlar, mudofaa va ma’muriy materiallar orqali tekshirish kerak.
Kanallar va istehkomli markazlar
Miloddan avvalgi VI-V asrlarda o‘nlab kilometrli yirik kanallar, xom g‘isht me’morchiligi va kulolchilik charxi tarqaldi. Arxeologlar arxaik davrga oid yuzlab manzilgohlarni qayd etgan. Ko‘zaliqir istehkom, turar joy, ombor va saroy-marosim majmuasi deb talqin qilinadigan inshootlarni o‘z ichiga olgan.
Xorazm qal’alarini faqat harbiy bino sifatida ko‘rish mumkin emas. Ular aholi, zaxira, cho‘l yo‘llari va sug‘orish tarmog‘i qismlarini nazorat qilgan. Turli qal’alar turli asrlarda qurilgan, qayta ishlatilgan va tark etilgan; shu sabab romantik umumlashtirish aniq xronologiyani almashtirmasligi kerak.
Ahamoniylar va mustaqil hokimiyat oralig‘ida
Xorazm Doro I ning Behistun bitigida uning mulklari qatorida sanalgan. Arxeologik va yozma dalillar hududni Ahamoniylar tizimi bilan bog‘laydi, biroq qaramlik shakli vaqt davomida o‘zgargan bo‘lishi mumkin. Miloddan avvalgi IV asrga kelib Xorazm bevosita fors nazoratidan chiqqan ko‘rinadi.
Ahamoniylardan oldingi «Katta Xorazm» Marv va Hirotgacha yoyilgani haqidagi faraz XX asr tarixshunosligida muhim bo‘lgan, lekin isbotlangan fakt emas. Uni qadimgi davlatning bahssiz xaritasi sifatida emas, ilmiy gipoteza sifatida ko‘rsatish kerak.
Tuproqqal’a, arxiv va tangalar
Tuproqqal’a saroy majmuasi, devoriy suratlar, haykaltaroshlik va xorazmiy tilidagi hujjatlar bilan alohida ahamiyatga ega. Arxiv lavhalarida odamlar ro‘yxati va xo‘jalik belgilari uchraydi; ular monumental me’morchilik ortidagi kundalik boshqaruvni ko‘rsatadi.
Xorazm tangalari ko‘p asrlar davomida zarb qilingan. Yozuv, tasvir va tamg‘alar hukmdorlar ketma-ketligini tiklashga yordam beradi, ammo tangadagi surat fotografik portret emas. Numizmatika stratigrafiya, yozma hujjat va xazinalar tarkibi bilan birga qo‘llanganda ishonchliroq bo‘ladi.
Meros va yodgorliklarni muhofaza qilish
Tuproqqal’a, Ayozqal’a, Qo‘yqirilganqal’a va boshqa yodgorliklar alohida dekoratsiyalar emas, yagona arxeologik landshaftdir. Xom g‘isht yomg‘ir, shamol, yer osti suvlari, nazoratsiz tashrif va noo‘rin qayta qurishga ayniqsa sezgir.
Muhofaza holatni muntazam qayd etish, suvni chetlatish, tashrif yukini cheklash va restavratsiya qarorlarini ochiq e’lon qilishni talab qiladi. «Qadimgi Xorazm cho‘l qal’alari»ning UNESCO dastlabki ro‘yxatiga kiritilishi majmua qadrini ko‘rsatadi, ammo hali Jahon merosi maqomini anglatmaydi.