XVI–XX asrlar
Xiva: xonlik poytaxti va Ichan qal’a shahri
Xiva tarixi voha tabiati, xonlik hokimiyati, hunarmandchilik, savdo va shahar muhitini asrash bilan bog‘liq. Shaharning qadimiyligini bugungi binolar yoshi bilan aralashtirmaslik kerak.
- Joylashuvi
- Amudaryoning janubidagi Xorazm vohasi
- Ichan qal’a
- 1990-yildan UNESCO Jahon merosi obyekti
- Asosiy davrlar
- Xiva xonligi, Rossiya protektorati, XX asr
Vohadagi shahar
Xiva tarixiy Xorazmda joylashgan. Bu yerda manzilgohlar hayoti suv, kanallar va Amudaryo o‘zanlarining o‘zgarishiga bog‘liq edi. UNESCO Xivani Eronga boruvchi cho‘l yo‘li oldidagi karvonlarning so‘nggi yirik manzili deb ta’riflaydi. Bunday geografiya savdo ahamiyatini tushuntiradi, ammo bugun ko‘rinib turgan har bir binoni qadimiy qilmaydi.
Xiva tarixi ikki ming yildan oshadi, biroq Ichan qal’aning mashhur yodgorliklari asosan keyingi o‘rta asrlar va yangi davrga mansub. Encyclopaedia Iranica muallifi Yuriy Bregel «Xivaning 2500 yilligi» yubiley sanasini isbotlangan asos solinish sanasi deb qabul qilmaslikni ta’kidlaydi. Vohaning arxeologik tarixi bilan saqlangan ko‘cha va binolar xronologiyasi alohida masalalardir.
Xonlik poytaxti
Amudaryo o‘zanlari va Xorazmning siyosiy markazlari o‘zgargani sari Xivaning ahamiyati ortdi. Yangi davr boshlarida u Xiva xonligining poytaxtiga aylandi. Xonlik bir xil jamiyat emas edi: sulola, shahar zodagonlari, dehqonlar, turkman va qoraqalpoq jamoalari o‘rtasidagi munosabatlar davrga qarab o‘zgargan.
Shaharda saroy, diniy muassasalar, bozorlar va ustaxonalar jamlangan. Karvon savdosi bilan birga urushlar, bosqinlar va qullik ham mavjud bo‘lgan; ularni «ertaknamo shahar» tasviri ortida yashirish to‘g‘ri emas. 1873-yilda Rossiya imperiyasi qo‘shinlari Xivani egalladi, Gandimiyon shartnomasi xonlik mustaqilligini keskin chekladi. 1920-yilda xon hokimiyati tugadi.
Ichan qal’a shahar tizimi sifatida
Ichan qal’a — balandligi o‘n metrgacha yetadigan g‘isht devorlar ichidagi shahar. UNESCO saroy va minoralardan tashqari ko‘chalar, uylar, bozorlar va karvonsaroylarni ham ta’riflaydi. Ansambl qimmati birgina mashhur obidada emas, balki bu qismlarning o‘zaro bog‘liqligidadir. Tashqi shahar — Dishan qal’a ham Xiva qanday kengayganini tushunish uchun muhim.
Juma masjidi yog‘och ustunli yopiq ibodat makoni bilan ajralib turadi; turli davrlarga oid qismlar qayta qurilishlarni eslatadi. Madrasalar, maqbaralar va xon saroylari bir necha asr davomida shakllangan. XIX asrdagi Kalta Minor qadimgi Xivaning tasviri sifatida ko‘rsatilmasligi kerak.
Hunarmandchilik va kundalik hayot
Ichki hovlili uylar, ayvonlar va o‘ymakor yog‘och ustunlar iqlim bilan mahalliy qurilish mahorati turar joyni qanday belgilaganini ko‘rsatadi. Saqlangan uylar ulkan obidalardan kam ahamiyatli emas: ular xususiy va jamoat makoni, salqinlatish usullari va ustalar mehnatini o‘rganishga yordam beradi.
Shu bilan birga, obidalar ko‘proq qurilish buyurtma qilishga qodir kishilarning imkoniyatlarini aks ettiradi. Ayollar, ishchilar, qishloqdan oziq-ovqat yetkazganlar va qaram kishilar tarixini faqat saroylar orqali tiklab bo‘lmaydi; hujjatlar, arxeologiya va yilnomalarni tanqidiy o‘qish ham zarur.
Jahon merosi va muhofaza
Ichan qal’a 1990-yilda Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. UNESCO yog‘och inshootlarga tahdidlar, tuproq sho‘rlanishi va poydevorlarga ta’sir qiluvchi namlikni qayd etadi. Restavratsiya tarixiy materiallar va ko‘cha rejasini saqlashi, ularni ishontirarli yangi nusxalar bilan almashtirmasligi lozim.
Turizm shaharga e’tibor olib keladi, ammo yashab turgan mahalla muzey bezagi emas. Uylarning holati, aholining xizmatlardan foydalanishi va yangi qurilishni nazorat qilish Xiva kelajagi uchun madrasa fasadlarini saqlashdan kam muhim emas.
