mil. avv. taxm. II asr — milodiy IV asr

Qang‘: O‘rta Sirdaryo davlati va jamiyatlari

Qang‘ qadimgi Markaziy Osiyodagi yirik siyosiy tuzilmalardan biri bo‘lib, uning asosiy hududi O‘rta Sirdaryo atroflarida joylashgan va sug‘orma vohalarni dasht hududlari bilan bog‘lagan. U haqidagi asosiy yozma ma’lumotlar Xitoy yilnomalarida saqlangan, arxeologiya esa shaharlar, dehqonchilik manzilgohlari, chorvador jamoalar va mintaqaviy almashinuvdan iborat ancha murakkab manzarani ko‘rsatadi.

Nomlar, dalillar va tadqiqot doirasi

Qang‘ — xitoycha 康居 nomining zamonaviy adabiyotda keng qabul qilingan shaklidir. Eski Wade–Giles transkripsiyasida u *K'ang-chü* tarzida yozilgan, zamonaviy adabiyotlarda esa Kang-kü, Kang-gü yoki Kangyu shakllari ham uchraydi. Bu nomni keyingi davrlardagi Kang shakli, shuningdek ayrim eroniy va turkiy geografik nomlar bilan bog‘lashga urinishlar bo‘lgan. Biroq bunday ehtimoliy davomiylik bir-biriga o‘xshash nomdagi barcha hududlar yoki xalqlar aynan bir siyosiy tuzilmaga mansub bo‘lganini bevosita isbotlamaydi.

Qang‘ haqidagi asosiy bayoniy ma’lumotlar Xitoy tarixiy asarlaridan keladi. Miloddan avvalgi II asr oxirida Chjan Tsyanning Markaziy Osiyoga qilgan safarlari bilan bog‘liq ma’lumotlardan foydalangan *Shiji* Qang‘ haqida eng qadimgi batafsil tavsifni beradi. *Hanshu* G‘arbiy Xan davri uchun yanada mufassal ma’lumotlarni saqlagan, *Hou Hanshu* esa milodiy I–II asrlarga oid ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Bu asarlarda hukmdorlar, qaram hududlar, diplomatik aloqalar, aholi soni haqidagi hisoblar va geografik munosabatlar bayon etiladi. Biroq ular Markaziy Osiyoga Xitoy diplomatiyasi va chegara boshqaruvi nuqtai nazaridan qaraydi. Shu sababli ulardagi masofalar, aholi sonlari va siyosiy atamalarni zamonaviy xaritalar yoki institutlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish mumkin emas.

Arxeologiya boshqa turdagi dalillarni taqdim etadi. Manzilgohlar, mudofaa inshootlari, sug‘orish tizimlari, sopol buyumlar, qabristonlar va tangalar Xitoy manbalarida Qang‘ tilga olingan asrlarda Toshkent vohasi va O‘rta Sirdaryoda aholi zich yashaganini ko‘rsatadi. Arxeologlar ko‘pincha Qovunchi arxeologik madaniyatini, ba’zan esa unga qo‘shni boshqa madaniy guruhlarni ham Qang‘ bilan bog‘laganlar. Bu foydali tarixiy model bo‘lsa-da, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tenglashtirish emas: moddiy qoldiqlar asosida ajratilgan arxeologik madaniyat avtomatik ravishda bitta davlat, til yoki etnik jamoaga teng bo‘lavermaydi.

Qang‘ bilan bog‘langan hudud bir nechta zamonaviy davlatlarning bugungi chegaralarini kesib o‘tadi. Uning tarixi hozirgi O‘zbekiston, Qozog‘iston va Markaziy Osiyoning qo‘shni qismlaridagi hududlarga taalluqlidir. Shuning uchun zamonaviy siyosiy chegaralardan faqat geografik yo‘nalish sifatida foydalanish lozim, ularni qadimgi davrga aynan ko‘chirish to‘g‘ri emas.

Geografiya va markazlar

Eng ishonchli geografik talqin Qang‘ning asosiy yadrosini O‘rta Sirdaryo yoki unga yaqin hududlarga joylashtiradi. Toshkent vohasi hamda Chirchiq, Angren va Keles vodiylari muhim aholi yashash zonalaridan biri bo‘lgan. Bu muhit sug‘orish uchun qulay daryo vodiylari va tog‘ etaklarini dasht va yarim cho‘l yaylovlari bilan bog‘lagan. Bunday geografiya intensiv dehqonchilik, ko‘chma yoki yarim ko‘chma chorvachilik hamda shahar hunarmandchiligi bilan shug‘ullangan jamoalarning yagona keng siyosiy makonda o‘zaro aloqada bo‘lishini tushuntirishga yordam beradi.

Zamonaviy Toshkentdan janubda joylashgan yirik mustahkamlangan Qanqa shahristoni ayniqsa muhimdir. Arxeologik tadqiqotlar uni vohaning eng yirik qadimgi markazlaridan biri sifatida ko‘rsatadi; uning monumental mudofaa devorlari 160 gektardan ortiq hududni o‘rab turadi. Ayrim tadqiqotchilar Qanqani Qang‘ning yirik siyosiy markazi, hatto poytaxti deb hisoblaganlar. Yodgorlikning ko‘lami va joylashuvi uning katta ahamiyatga ega bo‘lganini ko‘rsatadi, biroq uni Xitoy manbalarida zikr etilgan hukmdor qarorgohi bilan aynan tenglashtirish hali ham qat’iy isbotlangan fakt emas, balki ilmiy gipotezadir.

Qang‘ning siyosiy ta’sir doirasi ehtimol bu markaziy hududdan ancha keng bo‘lgan va vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turgan. Xitoy manbalari uni Sug‘d bilan, shuningdek Sirdaryoning quyi oqimi va dasht tomonidagi hududlar bilan bog‘laydi. *Hanshu* Qang‘ga bo‘ysungan beshta kichik hukmdor haqida ham yozadi. Ushbu besh hukmdor qarorgohini muayyan arxeologik yodgorliklar yoki keyingi tarixiy shaharlar bilan aniqlashga urinishlar bahsli bo‘lib qolmoqda. Shu sababli Qang‘ni qat’iy va aniq belgilangan chegaralarga ega davlatdan ko‘ra, markaziy saroy, mintaqaviy hukmdorlar va turli jamoalardan tashkil topgan o‘zgaruvchan siyosiy tarmoq sifatida tasavvur qilish ehtiyotkorroq yondashuvdir.

Shakllanishi va siyosiy tarixi

Qang‘ning shakllanishi miloddan avvalgi II asrda Markaziy Osiyoda yuz bergan yirik siyosiy o‘zgarishlar fonida kechgan. Bu davrda Hindukushdan shimoldagi Yunon-Baqtriya hokimiyati zaiflashgan, yuechjilar va boshqa guruhlar ko‘chgan, saklar va boshqa dasht jamoalari o‘rtasidagi aloqalar davom etgan. Ayrim rekonstruksiyalar Qang‘ning boshlanishini miloddan avvalgi III asrga olib boradi, biroq bevosita yozma dalillar keyingi davrga tegishli. Shu bois miloddan avvalgi II asr atrofidagi davrni Qang‘ni tarixiy manbalarda aniq qayd etilgan siyosiy tuzilma sifatida tavsiflash uchun ehtiyotkorroq boshlang‘ich nuqta deb hisoblash mumkin.

*Shiji* dastlab Qang‘ni yuechjilar va xunnu kabi kuchli qo‘shnilar bilan munosabatda tasvirlaydi. *Hanshu*dagi davrga kelib esa Qang‘ yirik mintaqaviy kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Manbada uning aholisi taxminan 600 000 kishi, qurol tutishga qodir erkaklari esa 120 000 kishi ekani, shuningdek unga beshta kichik hukmdor bo‘ysungani aytiladi. Bu raqamlar Xan mualliflari Qang‘ning qanchalik muhim siyosiy kuch bo‘lganini qanday tasavvur qilganini ko‘rsatadi, biroq ularning son jihatidan aniqligiga **past ishonch** bilan qarash kerak: qadimgi ma’muriy va diplomatik aholi hisoblari zamonaviy ro‘yxatga olish bilan tenglashtirilmaydi.

Qang‘ mintaqaviy nizolarda ham ishtirok etgan. Miloddan avvalgi I asr boshlarida Xan davlati Farg‘ona vodiysidagi Davanga qarshi yurish qilganida, Qang‘ Davan tomonini qo‘llab-quvvatlagan, biroq Xan harbiy bosimi uning aralashuvini cheklagan. Keyinroq, miloddan avvalgi I asrda, xunnu yetakchisi Chjichji Ichki Osiyodagi kurashlari davomida Qang‘dan yordam izlagan. Vaqt o‘tishi bilan bu munosabatlar yomonlashgan va Chjichji miloddan avvalgi 36-yilda Xan qo‘shini tomonidan o‘ldirilgan. Ushbu voqealar Qang‘ Sirdaryo, Farg‘ona, dasht va Xanning Markaziy Osiyodagi tobora kengayib borayotgan manfaatlarini bog‘lab turgan diplomatik makonda faol qatnashganini ko‘rsatadi.

Milodiy dastlabki asrlarga oid manbalar Qang‘ ta’siri davom etganini ko‘rsatadi, biroq uzluksiz sulolaviy tarixni tiklash imkonini bermaydi. *Hou Hanshu* ayrim qo‘shni hududlarni Qang‘ga qaram deb ta’riflaydi. Kech antik davrga kelib esa Qang‘ning siyosiy nomi yozma manbalarda asta-sekin yo‘qoladi. Arxeologik ma’lumotlar esa birdan yuz bergan qulashdan ko‘ra, bosqichma-bosqich o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Shu sababli Qang‘ tarixining milodiy IV asr atrofida yakunlanganini bildiruvchi an’anaviy sana taxminiy hisoblanishi kerak.

Iqtisod, manzilgohlar va sug‘orish

Qang‘ iqtisodiy asosini faqat ko‘chmanchi chorvachilik yoki faqat voha dehqonchiligi bilan cheklab bo‘lmaydi. Arxeologik dalillar aralash mintaqaviy iqtisodiyot mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Sug‘orma va lalmikor dehqonchilik doimiy manzilgohlarni ta’minlagan, qoramol, qo‘y, ot va boshqa chorva turlari esa voha aholisi bilan dasht va tog‘ yaylovlari o‘rtasidagi aloqalarni kuchaytirgan.

Toshkent vohasida Qanqa kabi yirik mustahkamlangan manzilgohlar kichikroq shaharlar, qishloqlar va alohida xo‘jaliklar bilan birga mavjud bo‘lgan. Sopol buyumlar orasida qo‘lda yasalgan idishlar ham, kulolchilik charxida tayyorlangan va tobora keng tarqalgan buyumlar ham uchraydi. Ombor idishlari, maishiy inshootlar va hunarmandchilik qoldiqlari oziq-ovqatni qayta ishlash hamda ixtisoslashgan ishlab chiqarish mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Metall buyumlar, taqinchoqlar va qurollar ham mahalliy hunarmandchilik an’analari va qo‘shni hududlar bilan almashinuvdan dalolat beradi.

Dehqonchilik ko‘p jihatdan suvni boshqarishga bog‘liq edi. Chirchiq–Angren va Sirdaryo hududlaridagi qadimgi kanallar hamda sug‘orish landshaftlari yerlarni ekin maydoniga aylantirish uchun katta va uzoq muddatli mehnat sarflanganini ko‘rsatadi. Biroq ayrim kanallarning arxeologik sanasi har doim ham aniq emas. Shu sababli butun sug‘orish tizimlarini faqat Qang‘ bilan bog‘langan hududdan o‘tganiga qarab avtomatik ravishda shu davrga mansub deb bo‘lmaydi. Eng ishonchli xulosalar manzilgoh qatlamlari, sopol buyumlar va gidrotexnik inshootlarni birgalikda sanalash mumkin bo‘lgan hollarda olinadi.

Voha dehqonchiligi bilan chorvadorlarning harakatchan hayot tarzining uyg‘unligi Qang‘ning asosiy kuchli tomonlaridan biri bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bu ikki xo‘jalik sohasi bir-biridan ajralgan holda yashamagan: dehqon va chorvador jamoalar chorva, don, hunarmandchilik mahsulotlari va transport xizmatlarini ayirboshlagan, shuningdek umumiy mintaqaviy bozorlardan foydalangan.

Savdo va qo‘shnilar bilan munosabatlar

Qang‘ Sug‘d, Farg‘ona, shimoliy dasht va sharqqa, Tarim havzasi hamda Xitoy tomon olib boruvchi yo‘llar oralig‘idagi strategik hududni egallagan. Bu joylashuv uzoq masofali almashinuvni rag‘batlantirgan, biroq oldindan belgilangan bekatlar orqali o‘tuvchi bitta o‘zgarmas “Ipak yo‘li”ni tasavvur qilish to‘g‘ri emas. Qadimgi Yevrosiyodagi almashinuv yo‘llar, daryo vodiylari, tog‘ dovonlari va vositachilardan iborat doimiy ravishda o‘zgarib turuvchi tarmoqlar orqali amalga oshgan.

Sug‘d bilan munosabatlar ayniqsa muhim bo‘lgan. Xitoy manbalari ushbu davrning ma’lum qismida Sug‘d hududlarini Qang‘ning siyosiy ta’sir doirasiga kiritadi, biroq nazorat darajasi ehtimol vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan. Janubiy Qozog‘istondagi Kultobeda topilgan dastlabki sug‘diy bitiklar mashhur Sug‘d markazlaridan ancha shimolda yashagan sug‘diyzabon jamoalar haqida Xitoy manbalariga bog‘liq bo‘lmagan noyob yozma dalillarni beradi. Ularning talqini Qang‘ doirasi bo‘ylab siyosiy va madaniy aloqalar juda yaqin bo‘lganini ko‘rsatuvchi tasavvurni kuchaytirdi.

Sharqda Farg‘ona vodiysidagi Davan joylashgan edi. Qang‘ning miloddan avvalgi taxminan 104–101-yillardagi Xan–Davan urushida qatnashgani bu davlatlar va Xan Xitoyi o‘rtasidagi aloqalar nafaqat savdo, balki harbiy manfaatlarni ham o‘z ichiga olganini ko‘rsatadi. Janubroqda yuechjilarning Baqtriyaga ko‘chishi va keyinchalik Kushon imperiyasining yuksalishi Markaziy Osiyoning siyosiy va savdo muhitini o‘zgartirdi. Qang‘ bilan yuechji va Kushon hududlari o‘rtasidagi aloqalar diplomatiya va ehtimol savdoni ham o‘z ichiga olgan, biroq kuchlar nisbati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turgan.

Shimoliy va g‘arbiy aloqalar Qang‘ni dasht jamiyatlari bilan bog‘lagan. Ular orasida Xitoy manbalarida keyinchalik Qang‘ga qaram deb tasvirlangan Yantsay ham bor edi. Xunnu bilan munosabatlar diplomatiya, ittifoq va qarama-qarshilik o‘rtasida o‘zgarib turgan. Shu sababli Qang‘ni Xitoy bilan O‘rta yer dengizi oralig‘idagi oddiy tranzit bekati emas, balki Markaziy Osiyodagi harakat va almashinuvga o‘z manfaatlari orqali ta’sir ko‘rsatgan faol mintaqaviy kuch sifatida ko‘rish kerak.

Import buyumlari va tangalarning arxeologik tarqalishi Qang‘ning keng almashinuv tarmoqlarida qatnashganini ko‘rsatadi. Biroq chet el tangasining topilishi uni zarb qilgan davlat bilan bevosita savdo bo‘lganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi. Buyumlar bir necha vositachi orqali harakatlangan va uzoq vaqt davomida qayta ishlatilgan bo‘lishi mumkin.

Jamiyat, tillar va e’tiqodlar

Arxeologik ma’lumotlar ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan rang-barang aholini ko‘rsatadi. Yirik mustahkamlangan markazlar, kichikroq manzilgohlar, dehqonchilik landshaftlari va turli xil dafn shakllari o‘troq dehqonlar va hunarmandlardan tortib, kuchli chorvachilik an’analariga ega guruhlargacha bo‘lgan turli jamoalar mavjudligini ko‘rsatadi. Qabr tuzilishidagi va moddiy madaniyatdagi farqlar davr, mahalliy urf-odatlar, ijtimoiy maqom yoki aholining tarkibini aks ettirishi mumkin. Barcha yodgorliklarni tushuntirib beradigan yagona talqin mavjud emas.

Qang‘ aholisi qaysi til yoki tillarda so‘zlashgani yanada murakkab masaladir. Eroniy tillarda so‘zlashuvchi aholi qadimgi Markaziy Osiyoda keng tarqalgan edi. Kultobeda topilgan dastlabki sug‘diy dalillar Qang‘ davrining kengroq madaniy muhitida eroniy til mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Biroq bu Qang‘ning barcha aholisi sug‘diy tilida gapirganini yoki davlatning yagona etnik identifikatsiyaga ega bo‘lganini isbotlamaydi. Qang‘ aholisini aynan eroniy, sak, sug‘diy, turkiy yoki keyingi davr xalqlarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri ajdodlari sifatida ko‘rsatishga qaratilgan fikrlar ko‘pincha turli darajada ishonchli bo‘lgan tilshunoslik, arxeologik va ancha kechki tarixiy dalillarni birlashtiradi.

Kultobe bitiklari ayniqsa muhim, chunki ular bizga ma’lum eng qadimgi yirik sug‘diy matnlar qatoriga kiradi. Ularning tili va sug‘diy jamoalar haqidagi ma’lumotlar Qang‘ davrida shimol tomon cho‘zilgan aloqalar haqida bevosita tilshunoslik dalilini beradi. Biroq bu dalillarni arxeologik atributsiyadan ajratish zarur: sopol buyum yoki dafn odati o‘z-o‘zidan undan foydalangan odamlarning qaysi tilda gapirganini ko‘rsatmaydi.

Diniy qarashlarni tiklash ham xuddi shunday ehtiyotkorlikni talab qiladi. Dafn marosimlari, hayvon tasvirlari va marosim buyumlari ayrim amaliyot va ramzlar haqida ma’lumot beradi, biroq ularni avtomatik ravishda aniq nomlangan bir din bilan bog‘lash qiyin. Eroniy diniy an’analar, mahalliy e’tiqodlar va chorvador jamiyatlarga xos qarashlarning barchasi madaniy muhitga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin. Keyingi davrlarda Markaziy Osiyoda yaxshiroq hujjatlashtirilgan zardushtiylik, buddaviylik va boshqa dinlarning shakllarini Qang‘ davridagi barcha jamoalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etish to‘g‘ri emas.

Arxeologik madaniyatlar va meros

Qang‘ bilan eng ko‘p bog‘lanadigan arxeologik majmua Qovunchi madaniyatidir. U ayniqsa Toshkent vohasi va O‘rta Sirdaryoning qo‘shni hududlarida keng tarqalgan. Uning xarakterli belgilariga mustahkamlangan manzilgohlar, qo‘lda va kulolchilik charxida yasalgan sopol buyumlar hamda ayrim o‘ziga xos dafn an’analari kiradi. Sirdaryo bo‘ylab uzoqroq hududlardagi o‘xshash arxeologik majmualar ba’zan kengroq “Qang‘ madaniyati” tushunchasiga kiritilgan, boshqa tasniflash tizimlari esa ularni bir nechta alohida mintaqaviy an’anaga ajratadi.

Qanqa o‘zining ulkan hajmi va joylashuvi sababli ushbu bahslarning markazida turadi. Shimol va g‘arbdagi, jumladan O‘tror vohasi va Kultobedagi yodgorliklar Sirdaryo bo‘ylab aholi joylashuvi va kommunikatsiya tarmoqlari haqidagi tasavvurni yanada kengaytiradi. Biroq arxeologik madaniyatlar — moddiy madaniyatda muntazam takrorlanadigan xususiyatlar asosida olimlar tomonidan yaratilgan tasniflardir. Ularning chegaralari siyosiy chegaralar bilan mos kelishi shart emas, moddiy o‘xshashlik esa odamlar bir xil etnik guruhga yoki bir siyosiy hokimiyatga mansub bo‘lganini isbotlamaydi.

Tanga topilmalari ham shunga o‘xshash muammoni yuzaga keltiradi. Tangalar almashinuv, xronologiya va siyosiy timsollarni tiklashga yordam beradi, biroq ayrim mahalliy tanga chiqarishlarini Qang‘ hukmdorlariga aniq bog‘lash ko‘pincha noaniqdir. Toshkent va Sirdaryo hududlarida muomalada bo‘lgan tangalar tashqaridan olib kelingan, nusxalangan, mahalliy tarzda zarb qilingan yoki ularning dastlabki siyosiy sharoiti o‘zgarganidan keyin ham uzoq vaqt ishlatilgan bo‘lishi mumkin. Shu sababli numizmatik dalillar aniq arxeologik kontekst va yozuvlar bilan birgalikda o‘rganilganda eng ishonchli natijani beradi.

So‘nggi yuz yil ichidagi tadqiqotlar Qang‘ni asosan ko‘chmanchi podsholik sifatida tasvirlaydigan eski qarashni murakkabroq model bilan almashtirdi. Hozirgi dalillar yirik mustahkamlangan markazlar, dehqonchilik jamoalari, sug‘orish tizimlari va ko‘chma chorvador guruhlar o‘zaro bog‘langan va Markaziy Yevrosiyo bo‘ylab cho‘zilgan siyosiy hamda savdo tarmoqlariga qo‘shilgan landshaftni ko‘rsatadi. Shu bilan birga, asosiy savollar hali ham ochiq qolmoqda: hukmdor markazining aniq joylashuvi, Qang‘ hududining turli davrlardagi chegaralari, uning siyosiy tuzilishi bilan arxeologik madaniyatlar o‘rtasidagi munosabat hamda aholisining tillari va identifikatsiyasi.

Shu sababli nafaqat yirik monumental obidalarni, balki ko‘zga unchalik tashlanmaydigan arxeologik landshaftlarni ham asrash muhimdir. Qadimgi manzilgohlar, qabristonlar va sug‘orish tizimlari yozma manbalarda saqlanmagan ma’lumotlarni o‘zida saqlashi mumkin. Keyingi qazishmalar, arxeologik sanalash usullarini takomillashtirish, landshaft tadqiqotlari, konservatsiya, bitiklar va tanga topilmalarini nashr etish Qang‘ haqidagi bugungi tasavvurni yanada aniqlashtirishi, ayrim hollarda esa qayta ko‘rib chiqishga olib kelishi mumkin.