milodiy V–VI asrlar

Eftaliylar: Markaziy Osiyo, Eron va Hindiston oralig‘idagi imperiya

Eftaliylar V–VI asrlarda Markaziy Osiyodagi yirik siyosiy kuchlardan biri bo‘lgan. Toxariston va unga tutash hududlardagi markazlaridan ularning ta’siri Sug‘d, Sharqiy Eron va qo‘shni mintaqalarga yoyilgan, Shimoliy Hindistonda esa ularga qarindosh hunn siyosiy kuchlari faoliyat yuritgan. Yozma manbalar, tangalar, muhrlar va arxeologik ma’lumotlar chegaralari va identifikatsiyasi hanuz bahsli bo‘lgan rang-barang siyosiy dunyoni ko‘rsatadi.

Nomlar, manbalar va identifikatsiya muammolari

Odatda eftaliylar deb ataladigan xalq turli tillarda yozilgan manbalarda har xil nomlar bilan uchraydi. Vizantiya mualliflari *Ephthalitai* kabi shakllardan foydalanadi va ba’zan ularni “Oq hunnlar” deb ataydi. O‘rta fors, arman, suryoniy, arab va keyingi fors an’analarida nomning boshqa shakllari, jumladan arabcha *Hayṭāl* va *Hayāṭela* shakllarining asosini tashkil qilgan variantlar saqlangan. Xitoy manbalarida Markaziy Osiyodagi siyosiy guruhlarning nomlari o‘z transkripsiyalarida berilgan, Janubiy Osiyo manbalarida esa shimoli-g‘arbdan kelgan bosqinchilar va hukmdorlarga nisbatan *Hūṇa* kabi atamalar ishlatilgan. Bu nomlar turli jamiyatlarda shakllangan va ular har doim ham aynan bir xil aholi guruhlarini anglatmaydi.

Bu muhim muammo, chunki eski ilmiy adabiyotlarda “Oq hunnlar” atamasi ko‘pincha Markaziy Osiyo, Afg‘oniston va Shimoliy Hindiston oralig‘ida faoliyat yuritgan bir necha guruh uchun umumiy nom sifatida qo‘llangan. Zamonaviy tadqiqotlarda odatda eftaliylar kidariylar, alxonlar va Nezak hukmdorlaridan farqlanadi, garchi ularning tarixi bir-biri bilan kesishgan va o‘zaro munosabatlari hali ham bahsli bo‘lsa-da. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda ishlatiladigan “Eron hunnlari” atamasi ham avvalo tarixiy va numizmatik tasnif bo‘lib, uni oddiy etnik ta’rif sifatida tushunmaslik kerak.

Manbalarning o‘zi turli darajadagi imkoniyatlarga ega. VI asr Vizantiya tarixchisi Prokopiy eftaliylarning eng mashhur tashqi tavsiflaridan birini qoldirgan. U ularni siyosiy jihatdan uyushgan xalq sifatida tasvirlaydi va o‘zi hunnlar deb atagan boshqa xalqlardan farqlaydi. Arman va suryoniy mualliflar Sosoniylar urushlari haqida ma’lumot saqlagan. Eron hamda keyingi arab-fors tarixiy an’analarida Peroz I hukmronligi va eftaliylar bilan keyingi munosabatlar haqida muhim ma’lumotlar mavjud, biroq bu asarlarning ayrimlari voqealardan bir necha asr keyin yozilgan va adabiy yoki afsonaviy unsurlarni o‘z ichiga oladi.

Xitoy sulolaviy tarixlari Markaziy Osiyoning siyosiy geografiyasi va diplomatik aloqalari haqida ma’lumot beradi. Hind yozuvlari va tangalari Hindukushdan janubdagi hunn hukmdorlarini hujjatlashtiradi, biroq bu hukmdorlarning — ayniqsa Toramana va Mihirakula kabi alxonlarning — asl eftaliylar bilan munosabati bahsli. Shu sababli ularni avtomatik ravishda yagona Eftaliylar imperiyasining hukmdorlari deb hisoblash mumkin emas.

Baqtriy hujjatlari, tangalar, muhrlar va arxeologik topilmalar tarixiy rivoyatlardan mustaqil dalillarni beradi. Ular birgalikda yagona ko‘chib yuruvchi “qabila” haqidagi sodda tasavvurdan ancha murakkab, siyosiy jihatdan bo‘lingan va madaniy jihatdan rang-barang dunyoni ko‘rsatadi.

Shakllanishi va siyosiy geografiyasi

Eftaliylar milodiy V asr davomida Markaziy Osiyodagi yirik siyosiy kuchga aylandi. Ularning yuksalishidan oldin Kushon va Kushon-Sosoniy hokimiyatining zaiflashuvi, kidariylar va boshqa hunn guruhlarining paydo bo‘lishi bilan bog‘liq o‘zgarishlar yuz bergan. Eftaliylardan avval Toxariston kidariylar nazoratida bo‘lgan. An’anaviy xronologiyaga ko‘ra, ular bu hududni taxminan 467-yilda eftaliylarga boy bergan, biroq bu o‘tishning aniq sanalari hali ham bahsli.

Toxariston — Amudaryoning yuqori oqimidan shimol va janubda joylashgan tarixiy mintaqa — eftaliylar hokimiyatining asosiy hududlaridan biriga aylandi. Zamonaviy geografik tushunchalarda bu Shimoliy Afg‘oniston, Janubiy O‘zbekiston va Tojikistonning ayrim qismlarini o‘z ichiga olgan. Zamonaviy chegaralar bu yerda faqat mo‘ljal sifatida ishlatiladi: V–VI asrlarda hozirgi milliy chegaralarga o‘xshash chegaralar mavjud bo‘lmagan.

Ushbu Markaziy Osiyo tayanch hududidan eftaliylarning siyosiy ta’siri g‘arb va janubga — Sosoniylar imperiyasining sharqiy hududlariga, shimolda esa Sug‘d tomon yoyilgan. Ularning hokimiyati hamma joyda bevosita ma’muriy boshqaruv orqali amalga oshirilgan bo‘lishi shart emas. O‘lpon, ittifoqlar, qaram hukmdorlar hamda strategik shaharlar va yo‘llar ustidan nazorat hududni to‘g‘ridan-to‘g‘ri egallash kabi muhim bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Eftaliylar hokimiyatining Hindiston tomon qanchalik yoyilganini aniqlash qiyinroq. Eski rekonstruksiyalarda Toramana va Mihirakulaning istilolari ko‘pincha eftaliylarning Shimoliy Hindistonga yagona yurishining bir qismi sifatida ko‘rsatilgan. Zamonaviy numizmatik va tarixiy tadqiqotlar ushbu hukmdorlar bilan bog‘liq alxon hunnlarini asl eftaliylardan tobora aniqroq farqlamoqda. Bu guruhlar o‘rtasida siyosiy aloqalar bo‘lgan bo‘lishi mumkin, biroq ularning barchasi “hunn” deb atalganiga asoslanib, Sug‘ddan Markaziy Hindistongacha uzluksiz cho‘zilgan yagona ma’muriy imperiya mavjud bo‘lgan deb hisoblash to‘g‘ri emas.

Natijada, eftaliylar davlati doimiy va qat’iy belgilangan chegaralarga ega davlatdan ko‘ra, turli mintaqalar, shaharlar va qaram hokimiyatlarni o‘z ichiga olgan o‘zgaruvchan siyosiy makon sifatida ko‘rinadi. Shu sababli uning geografik ko‘lami V–VI asrlar davomida sezilarli darajada o‘zgarib turgan.

Eftaliylar va Sosoniy Eroni

Sosoniylar imperiyasi bilan munosabatlar eftaliylarning siyosiy qudratini ko‘rsatuvchi eng aniq dalillardan biridir. Peroz I (459–484) hukmronligi davrida Sosoniylar shimoli-sharqdagi raqiblariga qarshi bir necha bor harbiy yurishlar uyushtirgan. Vizantiya, arman, suryoniy va keyingi fors hamda arab manbalaridan tiklangan voqealar ketma-ketligi ayrim tafsilotlarda farq qiladi, ammo asosiy fakt ishonchli: Peroz bir necha og‘ir mag‘lubiyatga uchragan va 484-yilda eftaliylarga qarshi halokatli yurish vaqtida halok bo‘lgan.

Ayrim manbalarda Sosoniylar aldov yoki mudofaa uchun qurilgan yer inshootlari yordamida tuzoqqa tushirilgani hikoya qilinadi. Keyingi an’analar bu voqealarni yanada dramatik rivoyatlarga aylantirgan. Bunday tafsilotlarga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Siyosiy natija ancha ravshan: mag‘lubiyat Sosoniylarning sharqdagi hokimiyatini jiddiy zaiflashtirgan va eftaliylar katta miqdordagi to‘lovlarni talab qilish imkoniga ega bo‘lgan. Ma’lum vaqt davomida Sosoniy monarxiyasi sharqiy raqibiga amalda o‘lpon yoki tovon to‘lashga majbur bo‘lgan.

Eftaliylar Sosoniylarning sulolaviy siyosatiga ham aralashgan. Kavad I dastlab 488–496-yillarda hukmronlik qilgan, ammo ichki koalitsiya tomonidan taxtdan tushirilgan. Asirlikdan qochgach, u eftaliy hukmdoridan yordam so‘ragan. Eftaliylarning harbiy yordami bilan Kavad 498/499-yilda Sosoniy taxtini qaytarib olgan va 531-yilgacha davom etgan ikkinchi hukmronligini boshlagan. Bu voqea munosabatlar faqat doimiy urushdan iborat bo‘lmaganini ko‘rsatadi: diplomatiya, sulolaviy ittifoqlar va harbiy hamkorlik raqobat hamda o‘lpon munosabatlari bilan bir vaqtda mavjud bo‘lishi mumkin edi.

VI asrning birinchi yarmida Sosoniylar qudrati, ayniqsa Xusrav I Anushirvon (531–579) davrida, asta-sekin tiklandi. Ayni vaqtda Yevrosiyo dashtlarida yangi kuch — Turk xoqonligi — tez sur’atlarda kengaya boshladi. Ushbu ikki jarayonning birlashishi oxir-oqibat Markaziy Osiyodagi eftaliylar ustunligining barham topishiga olib keldi.

Toxariston, Sug‘d va hozirgi O‘zbekiston hududi

Toxariston eftaliylar bilan bog‘liq siyosiy tizimning markaziy mintaqalaridan biri edi. U Amudaryoning yuqori oqimining har ikki tomonidagi yerlarni, jumladan hozirgi Afg‘oniston, O‘zbekiston va Tojikiston hududlarini qamrab olgan. Balx daryoning janubidagi yirik shahar markazlaridan biri bo‘lgan, Toxaristonning shimoliy qismiga esa hozirgi Janubiy O‘zbekistonning Surxondaryo hududi kirgan.

Mintaqa avvalgi Kushon va Kushon-Sosoniy davrlaridan zich manzilgohlar tarmog‘i, dehqonchilik yerlari va savdo aloqalarini meros qilib olgan. Sug‘orma dehqonchilik shaharlar va qishloq jamoalarini ta’minlagan, Amudaryo orqali o‘tuvchi yo‘llar esa Shimoliy Afg‘onistonni Janubiy O‘zbekiston va kengroq Sug‘d dunyosi bilan bog‘lagan.

Shu sababli Termiz va Surxondaryo hududi eftaliylar hokimiyati faoliyat yuritgan kengroq tarixiy makonni tushunishda muhim ahamiyatga ega. Janubiy O‘zbekistondagi arxeologik yodgorliklar kech antik davr va ilk o‘rta asrlarda aholi joylashuvi va madaniyatining sezilarli davomiyligini ko‘rsatadi. Biroq V yoki VI asrga oid bino yoki manzilgohni avtomatik ravishda “eftaliylar yodgorligi” deb atash mumkin emas. Bunday siyosiy mansublikni aniqlash uchun ishonchli sanalangan tangalar, bitiklar, muhrlar, ma’muriy hujjatlar yoki asosli tarixiy kontekst kabi qo‘shimcha dalillar zarur.

Shimolroqda Zarafshon va Qashqadaryo vodiylaridagi yirik markazlarga ega Sug‘d ham bu davrdagi siyosiy kurashlarga tortilgan. Buxoro va uning atrofidagi hudud eftaliylar, turklar va Sosoniylar o‘rtasidagi yakuniy to‘qnashuvda ayniqsa muhim o‘rin tutgan. UNESCO umumlashtiruvchi tadqiqotida hal qiluvchi kurash Buxoro hududiga joylashtiriladi va markaziy eftaliylar hokimiyatining barham topishi taxminan 560–563-yillarga sanalanadi. Biroq harbiy yurishlarning aniq ketma-ketligi va sanalari turli tarixiy rekonstruksiyalarda farq qiladi.

Shunga qaramay, Sug‘d o‘z shahar jamiyatlari va siyosiy elitalarini saqlab qolgan. Eftaliylar ustunligini mahalliy aholining etnik jihatdan eftaliylarga aylanganiga dalil sifatida talqin qilish mumkin emas. Sug‘diy va baqtriy tillarda so‘zlashuvchi jamoalar, chorvador aholi va boshqa guruhlar eftaliylar siyosiy ta’siri ostiga tushgan hududlarda yashashda davom etgan.

Shunday qilib, hozirgi O‘zbekiston hududlari bu tarixning chekka qismi bo‘lmagan. Janubiy O‘zbekiston Toxariston tarixiy makonining bir qismini tashkil etgan, shimolroqda joylashgan vohalar esa eftaliylar nazoratidagi hududlarni Sug‘d va dasht bilan bog‘lagan. Biroq eftaliylar hokimiyatining shakli va kuchi hududdan hududga farq qilgan va bu masala hanuz tadqiqot mavzusidir.

Jamiyat, tillar, tangalar va madaniyat

Eftaliylar imperiyasi turli tillar, xo‘jalik shakllari va madaniy an’analarga ega aholini o‘z ichiga olgan. Prokopiy eftaliylarning o‘zini podsho boshqaradigan xalq sifatida tasvirlaydi va boshqa hunnlar haqidagi tasviridan farqli ravishda, ularni faqat ko‘chmanchi jamoalar emas, balki farovon hududda yashovchi xalq sifatida ko‘rsatadi. Boshqa manbalar ham eftaliylar hokimiyatini shaharlar bilan bog‘laydi. Bu ma’lumotlar imperiyani o‘troq yerlarni egallagan oddiy ko‘chmanchi qo‘shin sifatida tasvirlovchi eski qarashni qabul qilishni qiyinlashtiradi.

Shu bilan birga, siyosiy tuzilmaning aniq shakli noma’lumligicha qolmoqda. Hech bo‘lmaganda ayrim davrlarda oliy hukmdor mavjud bo‘lgan, biroq mintaqaviy hukmdorlar va mahalliy elitalar sezilarli hokimiyatni saqlab qolgan ko‘rinadi. O‘lpon munosabatlari va qaram knyazliklar, ayniqsa imperiyaning markaziy hokimiyati zaiflashganidan keyin, siyosiy tizimning muhim xususiyatlaridan bo‘lgan.

Eftaliylar hukmron guruhining tili bahsli masala bo‘lib qolmoqda. O‘zgartirilgan yunon alifbosida yozilgan o‘rta eroniy til — baqtriy tili — Toxaristonda muhim ma’muriy til bo‘lib qolgan. Bu davrga oid baqtriy hujjatlarida eftaliylar bilan bog‘liq to‘lovlar va o‘lponlar tilga olinadi. Biroq baqtriy tilidan foydalanish bu til eftaliylarning ona tili bo‘lganini isbotlamaydi: u mintaqada bundan avval ham shakllangan ma’muriy til edi.

Hukmron guruhning tili uchun turli eroniy va turkiy bog‘lanishlar taklif qilingan, ammo mavjud dalillar uni bir ma’noda aniqlash uchun yetarli emas. Shaxsiy ismlar va unvonlar ma’lum ma’lumot berishi mumkin, biroq ismlar til va siyosiy chegaralardan o‘tishi mumkin. Eftaliylar hukmronlik qilgan aholi shubhasiz ko‘p tilli bo‘lib, ular orasida baqtriy, sug‘diy va boshqa tillarda so‘zlashuvchilar bo‘lgan.

Tangalar bu davr uchun eng muhim dalil turlaridan biridir. Eftaliy va boshqa hunn hukmdorlari Kushonlar va Sosoniylardan meros qolgan pul an’analarini o‘zlashtirgan. Ular ko‘pincha Sosoniy hukmdorlarining tasvirlaridan foydalanib, ularni yangi ramzlar, bitiklar va hokimiyat belgilariga moslashtirgan. Shu sababli tangalar ham davomiylikni, ham mavjud siyosiy ramzlarning o‘zlashtirilishini ko‘rsatadi. Ayni paytda muayyan tanga chiqarilishini aynan eftaliylarga tegishli deb aniqlash qiyin bo‘lishi mumkin, chunki bir necha zamondosh sulolalar o‘xshash tasvirlardan foydalangan.

Muhrlar va muhr izlari ma’muriyat, unvonlar va elita timsollari haqida qo‘shimcha dalillar beradi. Arxeologik qoldiqlar esa eroniy, Markaziy Osiyo, hind va dasht an’analari o‘zaro ta’sirlashgan kengroq madaniy muhitni ko‘rsatadi.

Diniy hayot ham rang-barang bo‘lgan. Buddaviylik Toxariston va Afg‘onistonning ayrim qismlarida muhim ahamiyatini saqlagan, boshqa hududlarda esa eroniy diniy an’analar va mahalliy e’tiqodlar davom etgan. Hunn hukmdorlari bilan bog‘liq Hindiston hududlarida o‘ziga xos buddaviy, brahmaniy va boshqa diniy an’analar mavjud edi. Muayyan hukmdorlarning diniy xatti-harakatlari haqidagi ayrim adabiy hikoyalarni butun imperiya aholisiga tatbiq etish mumkin emas.

Turklar bilan to‘qnashuv va imperiyaning qulashi

Hal qiluvchi o‘zgarish VI asr o‘rtalarida Turk xoqonligining g‘arbga kengayishi bilan yuz berdi. Turklar Mo‘g‘ulistondagi Juan-juan xoqonligini tor-mor etib, qisqa vaqt ichida Ichki Osiyoning katta qismiga o‘z hokimiyatini yoydi. Ularning kengayishi eftaliylar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqobatga olib keldi.

Sosoniylar imperiyasi hukmdori Xusrav I va an’anaviy ravishda Istami bilan tenglashtiriladigan turk hukmdori umumiy eftaliy raqibiga qarshi ittifoq tuzdi. Manbalardagi xronologiya to‘liq bir xil emas, biroq hal qiluvchi yurishlar odatda 550-yillarning oxiri va 560-yillarning boshlariga tegishli deb hisoblanadi. *Encyclopaedia Iranica* eftaliylarning imperiyaviy qudrati taxminan 560-yilda barham topganini ko‘rsatadi, UNESCO umumlashtiruvchi tadqiqoti esa 560–563-yillar atrofida yakunlangan uzoqroq mojaro haqida so‘z yuritadi.

Janglar Sug‘d va Buxoro atrofidagi hududlarni ham qamrab olgan. Eftaliylarning imperiyaviy hokimiyati mag‘lub etilgan, g‘olib Sosoniylar va turklar esa ta’sir doiralarini taxminan Oks — Amudaryo bo‘ylab taqsimlagan. Biroq bundan keyingi siyosiy geografiya oddiy va doimiy bo‘linishdan ancha murakkab bo‘lgan, sobiq ittifoqchilar o‘rtasidagi munosabatlar esa tez orada dushmanlikka aylangan.

Mag‘lubiyat eftaliy jamoalari yoki siyosiy elitalar butunlay yo‘qolganini anglatmagan. Bir necha hududda kichik eftaliy yoki eftaliylar bilan bog‘liq knyazliklar yashab qolgan. UNESCO tarixiy umumlashtirishida markaziy imperiya qulaganidan keyin Zarafshon vodiysi va Amudaryoning janubida yarim mustaqil knyazliklar mavjud bo‘lgani qayd etiladi. Ularning ayrimlari turklarga, boshqalari esa Sosoniylarga o‘lpon to‘lagan.

Bu farq juda muhim: taxminan 560-yilda eftaliylar Markaziy Osiyodagi yetakchi imperiyaviy kuch mavqeini yo‘qotgan, biroq ular bilan bog‘liq mahalliy siyosiy tuzilmalar keyingi davrlarda ham yashab qolgan. Toxaristonning siyosiy jihatdan bo‘lingan manzarasi VII asrda ham davom etgan. Bu davrda mintaqaviy hukmdorlar yangi siyosiy kuchlar, jumladan G‘arbiy turklar va keyinchalik arab istilolari bilan yuzlashgan.

Tarixshunoslik va meros

Yangi dalillar paydo bo‘lishi bilan eftaliylar tarixi haqidagi qarashlar sezilarli darajada o‘zgardi. Ilgari tadqiqotchilar kidariylar, eftaliylar, alxonlar va boshqa guruhlarni ko‘pincha “hunnlar” yoki “Oq hunnlar” kabi keng toifalarga birlashtirgan. Numizmatik tadqiqotlar, arxeologik kashfiyotlar va baqtriy hujjatlarini o‘rganish bir-biri bilan aloqada bo‘lgan, ammo alohida bir necha siyosiy tuzilma mavjud bo‘lganini tobora aniqroq ko‘rsatmoqda.

Shu sababli eski kitoblarda uchraydigan ayrim tarixiy rekonstruksiyalar aniqlashtirishni talab qiladi. Masalan, Toramana va Mihirakula uzoq vaqt davomida eftaliy podsholari sifatida tavsiflangan, zamonaviy numizmatik tasnif esa ularni odatda alxonlar bilan bog‘laydi. Xuddi shuningdek, Markaziy Osiyodagi biror yodgorlikda V–VI asrlarga oid moddiy madaniyatning mavjudligi uning aholisi eftaliy bo‘lganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi.

Muhim savollarning ko‘pi haligacha ochiq. Olimlar eftaliylarning geografik kelib chiqishi, hukmron guruhining tili, boshqa hunn sulolalari bilan munosabatlari, imperiyaning siyosiy tuzilishi, asosiy siyosiy markazlarining joylashuvi va tabiati hamda Sug‘d va boshqa hududlar ustidan qanchalik bevosita nazorat o‘rnatgani haqida bahslashishda davom etmoqda.

Shunga qaramay, ularning tarixiy ahamiyati aniq. Eftaliylar Markaziy Osiyo bilan Sosoniy Eroni o‘rtasidagi kuchlar muvozanatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan, Toxariston va Sug‘dning siyosiy o‘zgarishlarida ishtirok etgan va Kushon davri siyosiy dunyosidan ilk o‘rta asrlarga o‘tishdagi murakkab jarayonning bir qismi bo‘lgan. Ularning mag‘lubiyati ham Markaziy Osiyo siyosiy tizimini qayta shakllantirishga yordam berib, Turk xoqonligining Amudaryodan shimolda yetakchi kuchga aylanishiga imkon yaratgan.

Hozirgi O‘zbekiston uchun Janubiy O‘zbekiston va Sug‘d vohalarining arxeologik landshaftlarini o‘rganish ayniqsa muhimdir. Mustahkamlangan manzilgohlar, shahar qatlamlari, sug‘orish tizimlari, dafn joylari, tangalar va muhrlar V–VI asrlar tarixini yoritishi mumkin, biroq ularni talqin qilish ishonchli arxeologik kontekst hamda yozma va numizmatik dalillar bilan ehtiyotkorlik bilan taqqoslashni talab qiladi.

Bu yodgorliklarni saqlash ayniqsa muhim, chunki ko‘plab asosiy savollarga faqat yilnomalar asosida javob berib bo‘lmaydi. Arxeologik sanalashni takomillashtirish, qazilma materiallarini nashr etish, tangalar va muhrlarni chuqur o‘rganish hamda zamonaviy davlat chegaralarining turli tomonlaridagi materiallarni mintaqaviy miqyosda taqqoslash kelajakda eftaliylar davri haqidagi tasavvurlarni sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.