mil. avv. I ming yillik — XIII asr
Farg‘ona vodiysi: Dovondan Axsikentgacha
Farg‘ona tog‘lar orasidagi yopiq makon emas, balki So‘g‘d, Choch, Yettisuv va Sharqiy Turkiston bilan dovonlar va daryolar orqali bog‘langan tarixiy mintaqa edi. Arxeologiya va yozma manbalar dehqonchilik, shaharlar, siyosiy bo‘linish va uzoq aloqalarni ko‘rsatadi.
- Geografiya
- Tyanshan va Oloy oralig‘idagi yuqori Sirdaryo vodiysi
- Markazlar
- Eylaton, Mingtepa, Quva, Axsikent
- Manbalar
- Arxeologiya, Xitoy yilnomalari, arab-fors geografiyasi, tangalar
Vodiy tarixiy mintaqa sifatida
Farg‘ona vodiysi Tyanshan va Oloy bilan o‘ralgan, ammo qo‘shnilardan uzilmagan. Dovonlar Qashg‘ar, Yettisuv va So‘g‘dga olib borgan, Norin va Qoradaryo esa Sirdaryoni hosil qilgan. Suv va unumdor yoyilmalar dehqonchilikni, tog‘oldi hududlari esa yaylov, ruda va mavsumiy yo‘llarni ta’minlagan.
Bugungi chegaralar vodiyni O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasida bo‘ladi. Qadimgi davr uchun manzilgohlar, ustaxona hududlari va yo‘llarni yagona landshaftda ko‘rish kerak. «Farg‘ona» nomi ham turli manbalarda vodiy, viloyat yoki siyosiy mulkni anglatgan.
Ilk dehqonchilik va manzilgohlar
Farg‘ona arxeologik madaniyatlari manzilgoh, qabriston, sopol, metall buyum va kanallar orqali o‘rganiladi. So‘nggi bronza va ilk temir davridagi Chust madaniyati dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik birga mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Eylaton va keyingi majmualar mustahkamlangan markazlar ko‘payganini bildiradi.
Arxeologik madaniyat nomi xalqning ishonchli o‘z nomi emas. Sopol yoki dafn odatidagi o‘zgarish almashinuv, moda, ayrim guruhlar ko‘chishi yoki ichki taraqqiyot natijasi bo‘lishi mumkin; xulosa bir necha mustaqil dalilga tayanishi lozim.
Xitoy yilnomalaridagi Dovon
Miloddan avvalgi II asr oxiridagi Xitoy matnlaridagi Dayuan odatda Farg‘ona bilan bog‘lanadi. Chjan Syan elchiligi shaharlar, dehqonchilik, uzum va Xan saroyida qadrlangan otlar haqida xabar bergan. Keyingi to‘qnashuv diplomatiya, yo‘llar nazorati va shu otlarni olish istagi bilan bog‘liq edi.
Dayuan tashqi xitoycha nom, yilnomalar esa imperiya saroyi nuqtai nazarini beradi. Aholi va qo‘shin sonlarini tekshirmasdan qabul qilib bo‘lmaydi, «samoviy otlar»ni jamiyatning yagona belgisi qilish ham noto‘g‘ri. Arxeologiya dalalar, kanallar, hunar va manzilgohlar tarmog‘ini ko‘rsatadi.
Hokimiyat va madaniy aloqalar
Keyingi asrlarda Farg‘ona Kushon dunyosi, So‘g‘d va ko‘chmanchi uyushmalar bilan aloqada bo‘lgan. VI–VII asrlarda mahalliy hukmdorlar saqlangan holda Turk xoqonligi siyosiy doirasiga kirgan; turkiy tilli guruhlarning mavqei asta-sekin oshgan.
Arab istilosi va islomlashuv bir lahzada yuz bermadi. Yurishlar, bitimlar va mahalliy hokimlar raqobati o‘n yillab davom etdi. Somoniylar davrida viloyat islomiy siyosiy va savdo tarmoqlariga mustahkamroq qo‘shildi, biroq shahar va qishloq okruglarining farqi saqlanib qoldi.
Axsikent — poytaxt va hunarmandchilik markazi
Sirdaryoning o‘ng sohilidagi Axsikent vodiyning bosh shaharlaridan biri va o‘rta asrlarda poytaxt markazi edi. Ark, shahriston, rabod va mudofaa chiziqlari shaharning bosqichma-bosqich kengayganini ko‘rsatadi. Topilmalar metall, kulolchilik va shishasozlik, savdo hamda kundalik hayotni yoritadi.
Yodgorlikni o‘rganish tarixi ham muhim: bu yerda Mikhail Masson, Yahyo G‘ulomov va keyingi Farg‘ona ekspeditsiyalari ishlagan. Qadimgi shahar haqidagi tasavvurlar qazish, sanalash va konservatsiya usullari rivoji bilan birga o‘zgargan.
Almashinuv yo‘llari va merosni asrash
UNESCO vodiy yodgorliklarini Farg‘ona–Sirdaryo Ipak yo‘llari koridori tarkibida ko‘radi. Bu bitta yo‘l emas, balki o‘zgarib turgan shahar, kechuv, karvon yo‘li va tog‘ dovonlari tarmog‘i edi. Ular orqali tovar, texnologiya, din, badiiy motiv va elchilar harakatlangan.
Axsikentning paxsa devorlari yomg‘ir, shamol, yer osti suvi va nazoratsiz tashrifga zaif. Konservatsiya har bir aralashuvni hujjatlashtirishi va qatlamlarni saqlashi kerak. UNESCOning dastlabki yoki seriyali ro‘yxat hujjatini alohida obyektning yakuniy Jahon merosi maqomi bilan adashtirmaslik lozim.
