1920–1924

Buxoro Xalq Sovet Respublikasi: 1920–1924-yillardagi davlat tajribasi

Buxoro amirligi tugatilganidan keyin vujudga kelgan respublika sovetlashtirishning oddiy vositasi emas, balki musulmon aholisi uchun zamonaviy milliy davlat va suveren siyosat yaratishga bo‘lgan qisqa muddatli urinish sifatida ham ko‘riladi.

E’lon qilinishi: 1920-yil 6-oktabr
Boshlang‘ich siyosiy burilish: 1920-yil avgustida so‘nggi amir Olamxonning Qizil Armiya bosqini natijasida ag‘darilishi
Qurolli qarshilik: Basmachi harakati 1926-yilgacha davom etgan; 1923-yildan keyin asosan sharqdagi tog‘li hududlarda
Tugatilishi: 1924-yil oktabrida Markaziy Osiyoni milliy-hududiy chegaralash jarayonida

Amirlikdan respublikaga

Buxoro 1868-yildan Rossiya imperiyasining vassaliga aylangan bo‘lsa-da, amirlikning ichki boshqaruvi uzoq vaqt deyarli o‘z holicha qoldi. 1905-yildan keyin shaharda liberal islohot harakati shakllandi, ammo u konservativ ulamolarning qarshiligiga uchrab, amir tomonidan bostirildi.

1917-yilgi Bolsheviklar inqilobidan so‘ng qarama-qarshilik kuchaydi. 1918-yil martida Toshkent Sovetidan yuborilgan qo‘shinlarning Buxoroni egallash urinishi shahar o‘qqa tutilganidan keyin chekinish bilan yakunlandi; bu voqea keyingi siyosiy burilishning bevosita fonini yaratdi.

1920-yil burilishi

1920-yil avgustining oxirida Qizil Armiya bosqini natijasida so‘nggi amir Olamxon hokimiyatdan ag‘darildi. U avval mamlakatning sharqiga, keyin 1921-yilda Kobulga ketdi. Bu o‘zgarish Buxoro siyosiy tuzumining tugashi edi.

1920-yil 6-oktabrda xonlik tugatilgani e’lon qilinib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi deb e’lon qilindi. Manbalarda bu yangi davlatning paydo bo‘lishi sovet nazorati bilan bog‘lanadi, biroq uning siyosiy mazmunini faqat tayyor ‘qo‘g‘irchoq’ yoki oddiy o‘tish bosqichi sifatida talqin qilish ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Yosh buxoroliklar va jadidchilik harakati

O‘zgarishlarning muhim siyosiy tayanchi jadidchilik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan Yosh buxoroliklar harakati edi. Ular 1920-yilgacha ham yangi usul maktablari, jamiyat hayotini yangilash va amir ma’muriyatining o‘zboshimchaligini cheklash tarafdori bo‘lgan. Harakat ichida din, milliy taraqqiyot va bolsheviklar bilan munosabat masalalarida turli qarashlar mavjud edi.

Amir hokimiyatining tugatilishi islohotchilarning bir qismiga yashirin siyosiy faoliyatdan davlat boshqaruviga o‘tish imkonini berdi. Biroq sovet kuchlari bilan ittifoq Buxoroni modernizatsiya qilishga oid mahalliy dasturlar va Moskvaning siyosiy talablari o‘rtasida ziddiyat tug‘dirdi.

Rahbarlar va davlat muassasalari

Respublikaning asosiy rahbarlaridan biri Fayzulla Xo‘jayev bo‘lib, u yangi davlat hukumati — Xalq nozirlari kengashiga boshchilik qildi. 1920-yil sentabr voqealaridan so‘ng inqilobiy boshqaruv organlari tuzildi, keyinchalik respublikaning vakillik va ijroiya muassasalari shakllandi.

1921-yil sentabrida Butunbuxoro Markaziy ijroiya qo‘mitasi tashkil topdi. Siyosiy hayotda Usmon Xo‘ja kabi boshqa mahalliy islohotchilar ham qatnashdi. Shunga qaramay, Buxoro muassasalarining imkoniyatlari Qizil Armiya harbiy mavjudligi, kommunistik partiya ta’siri va sovet vakillarining aralashuvi bilan cheklangan edi.

Konstitutsiya va ijtimoiy tartib

1921-yilda qabul qilingan konstitutsiya respublikaning o‘tish davri xususiyatini aks ettirdi. Sovet boshqaruvining keskinroq modellaridan farqli ravishda, unda xususiy mulkning ayrim shakllari saqlanishiga va aholining kengroq qatlamlari siyosiy hayotda ishtirok etishiga yo‘l qo‘yildi. Islohotchilar yangi davlat muassasalarini jamiyatga tanish huquqiy va diniy qarashlar bilan uyg‘unlashtirishga intildi.

Huquqlarning rasman e’lon qilinishi va yangi idoralarning tashkil etilishi ularning barcha hududlarda bir xil ishlaganini anglatmas edi. Qurolli to‘qnashuvlar, boshqaruv apparatining zaifligi, shahar va qishloq o‘rtasidagi tafovutlar hukumat qarorlarini amalga oshirishni qiyinlashtirdi.

Maorif, til va madaniy islohotlar

Ta’lim Yosh buxoroliklar rahbariyati faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Maorif noziri lavozimida ishlagan Abdurauf Fitrat yangi usul maktablarini rivojlantirish, o‘qituvchilar tayyorlash, o‘quv dasturlarini yangilash va savodxonlikni oshirishni qo‘llab-quvvatladi. Madaniy yangilanish loyihalari inqilobdan oldin shakllangan jadidchilik g‘oyalariga tayandi.

Hukumat respublikadan tashqarida ham mutaxassislar tayyorlash va matbuotni rivojlantirishga harakat qildi. Mablag‘ va malakali kadrlar yetishmasligi, urush harakatlari hamda sovet rahbariyatining izchil yordami bo‘lmagani rejalarni chekladi. Shu sababli amalda ro‘yobga chiqqan islohotlar dastlabki maqsadlardan ancha tor bo‘ldi.

Iqtisodiyot, tashqi aloqalar va suverenitet chegaralari

Yangi hokimiyat tuzum almashinuvi va harbiy larzalardan so‘ng xo‘jalikni tiklash vazifasiga duch keldi. Budjet, savdo, ta’minot, yer munosabatlari va boshqaruv idoralarini yo‘lga qo‘yish zarur edi. Respublika rahbariyati iqtisodiy qarorlarni mustaqil qabul qilish imkoniyatini saqlab qolishga intildi.

1921-yil 4-martda Buxoro respublikasi va RSFSR o‘rtasida ittifoq shartnomasi imzolandi. Hujjat rasmiy davlatlararo aloqalarni hamda mutaxassislar va o‘quv materiallarini yuborish kabi yordamni nazarda tutdi. Buxoro mustaqilligi rasman tan olingan bo‘lsa-da, iqtisodiy bitimlar, harbiy qaramlik va siyosiy bosim uning haqiqiy suverenitetini jiddiy cheklardi.

Davlat tajribasining mazmuni

Adeeb Khalid musulmon manbalarini, asosan o‘zbekcha va qisman fors-tojikcha arab yozuvidagi hujjatlarni tahlil qilib, respublika hukumatining o‘z missiyasi va dunyo haqidagi tasavvurini tiklaydi. Shu nuqtayi nazardan respublika Buxoroning musulmon aholisi uchun zamonaviy milliy davlat yaratishga urinish sifatida ko‘rinadi.

Bu hujjatlar respublika siyosiy va iqtisodiy sohalarda milliy suverenitetni yo‘lga qo‘yishga, mustaqil tashqi siyosat va milliy xotira yaratishga intilganini ko‘rsatadi. Uning intellektual va byurokratik tayanchlari Rossiya inqilobidan ko‘ra kechki Usmonli imperiyasining musulmon modernizmi bilan ko‘proq bog‘langan deb baholanadi.

Qarshilik va yakun

Sovet hokimiyatiga qurolli qarshilik Basmachi harakati shaklida 1926-yilgacha davom etdi; 1923-yildan keyin u asosan sharqdagi tog‘li hududlar bilan cheklandi. 1923-yil oxiriga kelib, Moskvadan yuborilgan vakillar uyushtirgan siyosiy tozalashlar natijasida Buxoro hukumati Rossiya nazoratiga to‘liqroq kirdi.

1924-yil oktabrida respublika Markaziy Osiyoni milliy-hududiy chegaralash rejasi doirasida parchalandi; hududining katta qismi yangi tuzilgan O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasiga qo‘shildi. Buxoroning poytaxt maqomini yo‘qotishi shaharga og‘ir ta’sir ko‘rsatdi: 1926-yilgi aholi ro‘yxatida shahar aholisi 41 839 kishigacha tushgani qayd etiladi.

1924-yilgi chegaralash va qayta tashkil etish

Respublika mavjudligining so‘nggi bosqichida sovet hokimiyati Markaziy Osiyoda milliy-hududiy chegaralashni tayyorladi. Jarayon avvalgi ma’muriy hududlarni milliy loyihalar, etnografik tasavvurlar va siyosiy qarorlar asosida qayta taqsimlashni ko‘zladi. Aholining aralash joylashuvi yangi chegaralarni belgilashni murakkablashtirdi.

1924-yil sentabrida Buxoro sovet sotsialistik respublikasiga aylantirildi, ammo bu maqom uzoq davom etmadi. Oktabr oyida yangi milliy-davlat tuzilmalari shakllantirila boshlandi; sobiq Buxoro respublikasining hududlari asosan O‘zbekiston va Turkmaniston sovet respublikalariga, sharqiy hududlarining bir qismi esa O‘zbekiston SSR tarkibidagi Tojikiston avtonomiyasiga qo‘shildi.

Tarixiy ahamiyati

1920–1924-yillardagi tajriba ilk sovet davri Buxoro tarixini na faqat sovetlashtirish, na to‘liq mustaqil milliy loyiha sifatida tushuntirish mumkinligini ko‘rsatadi. Mahalliy islohotchilar harbiy va institutsional qaramlik sharoitida yangi maktablar, idoralar va siyosiy hamjamiyat haqidagi tasavvurlarni shakllantirishga urindi.

Tarixchilar uchun Moskva qarorlari bilan bir qatorda mahalliy tillardagi Buxoro manbalari ham muhimdir: ular voqea ishtirokchilarining o‘z maqsadlari va bahslarini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, islohotlar natijasi, yangi hokimiyatning turli hududlarda qabul qilinishi va qurolli qarshilik xususiyatini baholashda rahbarlar rejalari bilan kundalik amaliyotni farqlash zarur.