1898-yil, Rossiya imperiyasining Turkistondagi mustamlaka davri

1898-yilgi Andijon qo‘zg‘oloni

1898-yil 30-mayda Andijon yaqinida Dukchi Eshon boshchiligida yuz bergan qurolli chiqish Rossiya hukmronligining iqtisodiy, ijtimoiy va diniy oqibatlari bilan bog‘liq edi. Uning mag‘lubiyati qattiq jazolar va mustamlaka boshqaruvining kuchayishiga olib keldi.

Sana: 1898-yil 30-may (eski hisobda 18-may), Muharramning 9-kuni
Joy: Andijon chekkasi; Marg‘ilon va O‘shdagi rejalashtirilgan hujumlar muvaffaqiyatsiz tugagan
Rahbar: Naqshbandiy shayx Dukchi Eshon — Muhammad Ali Madali (taxminan 1856–1898)
Natija: 18 ishtirokchi qatl etildi; 546 hibsga olinganning 365 nafari qamoq, surgun yoki og‘ir mehnatga hukm qilindi

Voqea va jang

1898-yil 30-may kechasi taxminan ikki ming nafar, yomon qurollangan kishi Andijon chekkasidagi Rossiyaning 4- va 5-rotalariga hujum qildi. Harakatga Naqshbandiy so‘fiy shayxi Dukchi Eshon, ya’ni Muhammad Ali Madali boshchilik qilgan.

Jang taxminan 15 daqiqada yakunlandi: 22 rus askari halok bo‘ldi, 18 nafari yaralandi. Davlat amaldorlari va rus tinch aholisi orasida ham qurbonlar bo‘lgan. Marg‘ilonda askarlar shay bo‘lgani, O‘shda esa garnizon oldindan ogohlantirilgani uchun boshqa hujumlar muvaffaqiyatsiz tugadi.

Mustamlaka sharoiti va sabablar

Qo‘zg‘olon 1876-yilda Qo‘qon xonligi anneksiya qilingach yuz bergan iqtisodiy, ijtimoiy va diniy parokandalik sharoitida shakllandi. Ko‘plab dehqonlar yeridan ayrildi; mahalliy savdogar va hunarmandlar yangi soliq tizimida imtiyozli rus mustamlakachilari hamda savdogarlari bilan raqobat qila olmadi.

Paxta yetishtirishning kengayishi va Rossiya hukumatining mulk siyosati bosimni kuchaytirdi. Ayrim rus qoidalari mahalliy me’yorlarga zid ko‘rindi: rus-mahalliy maktablar ochilishi, juma xutbasida podsho nomining tilga olinishi va Qur’on qayta nashrlarida ‘kofirlar’ga oid so‘zlarning olib tashlanishi norozilik uyg‘otgan.

Rahbar va ishtirokchilar

Dukchi Eshon Chimyon qishlog‘ida tug‘ilgan, Buxoro va Samarqandda diniy bilim olgan va 1882-yilda ustozi Sultonxon To‘ra vafotidan keyin so‘fiy pir bo‘lgan. U Mingtepada xonaqoh barpo ettirib, ta’lim, duo, davolash va maslahat izlab kelgan ko‘plab kishilarni qabul qilgan; uning izdoshlarida Farg‘ona vodiysining turli etnik guruhlari va qatlamlari bor edi.

Qo‘zg‘olonchilar tarkibida qirg‘izlar, o‘zbek dehqonlari, Qo‘qon xoni davridagi sobiq mansabdorlar, diniy arboblar va Rossiya ma’muriyatining mahalliy xizmatchilari bo‘lgan. Manbalarga ko‘ra, yarim ko‘chmanchi qirg‘izlar ishtirokchilarning qariyb yarmini tashkil etgan. Ularning qilich, pichoq va tayoqlari zamonaviy harbiy kuchga qarshi yetarli emas edi.

Tayyorgarlik va mag‘lubiyat

Dukchi Eshon dastlab kuch ishlatishni ma’qullamagan: 1893–1894-yillarda yozgan asarida diniy-axloqiy islohni targ‘ib qilib, qalamini qurol deb atagan. Biroq 1895–1896-yillarda u Rossiya hukmronligi ostidagi axloqiy tanazzulni to‘xtatish uchun qo‘zg‘olon zarur, degan qarorga kelgandek ko‘rinadi.

U vodiydagi urug‘ oqsoqollari va nufuzli kishilarga g‘azovot yoki jihodga chaqiruvchi xatlar yuborgan. Hujum sanasi Ashuro arafasiga — Muharramning 9-kuniga belgilangan, undan bir kun oldin qariyb besh yuz izdosh uni ‘xon’ deb e’lon qilgan. Biroq javob cheklangan, tayyorgarlik va qurol yetishmagan.

Jazolar va tarixiy talqinlar

Rossiya ma’muriyati qo‘zg‘olonni diniy urush sifatida baholab, qattiq jazoladi. Dukchi Eshon ham kirgan 18 ishtirokchi Andijonda ommaviy ravishda qatl etildi; hibsga olingan 546 kishidan 365 nafari qamoq, og‘ir mehnat yoki asosan Sibirga surgun qilindi, 163 nafari ozod etildi.

Qo‘zg‘olondan keyin Rossiya general-gubernatorining vakolati kengaytirildi, jumladan mahalliy qozilarni lavozimidan chetlatish imkoniyati berildi. Uning bahosi tarixnavislikda o‘zgarib kelgan: sovet davrida ‘reaksion’, ‘feodal-millatchi’ yoki milliy ozodlik kurashi deb talqin qilingan, mustaqil O‘zbekistonda esa Turkistonning mustaqilligi hamda diniy, ijtimoiy-siyosiy va milliy erkinligi uchun kurash sifatida rasmiy baholangan. Soxta deb topilgan Usmonli sultoni bilan bog‘lovchi hujjatni tarixiy fakt sifatida qabul qilish kerak emas.

1876-yildan keyingi Farg‘ona viloyati

1876-yilda Qo‘qon xonligi tugatilgach, Farg‘ona vodiysi Rossiya imperiyasining Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kirdi. Mahalliy siyosiy tuzilmalar o‘zgardi, ma’muriy va sud tartiblari qayta tashkil qilindi. O‘troq va yarim ko‘chmanchi jamoalar o‘rtasidagi avvaldan mavjud manfaat to‘qnashuvlari ham saqlanib qoldi.

Paxtachilik va bozor uchun ishlab chiqarishning kengayishi ayrim xo‘jaliklarning bozor hamda yangi ma’muriyatga bog‘liqligini kuchaytirdi. Tarixchilar yer, soliq, diniy va siyosiy ziddiyatlarni o‘zaro bog‘liq omillar sifatida o‘rganadi. Biroq barcha qo‘zg‘olonchilar bir xil sabab bilan harakat qilgan, deb aytish to‘g‘ri emas.

Mingtepa va Dukchi Eshonning obro‘si

1882-yilda ustozi Sultonxon To‘ra vafotidan so‘ng Muhammad Ali — Dukchi Eshon naqshbandiya an’anasidagi so‘fiy rahbar sifatida tanildi. Andijondan qariyb 35 kilometr janubi-sharqda joylashgan Mingtepada uning izdoshlari katta xonaqoh majmuasini barpo etdi. Bu maskan diniy ta’lim, uchrashuv va maslahat markazi vazifasini bajargan.

Encyclopaedia Iranica keltirgan tarixiy ma’lumotlarda har kuni yuzlab odamlarning nasihat, duo, shifo yoki maslahat uchun kelgani aytiladi. Uning tarafdorlari orasida Farg‘onadagi dehqonlar va O‘sh yaqinidagi Oqterak atrofida yashagan qirg‘iz jamoalari ham bo‘lgan. Bu raqamlar zamonaviy statistik hisob emas, tarixiy guvohliklar sifatida talqin qilinishi lozim.

«Ibrat al-g‘ofilin» asari va qarashlarning o‘zgarishi

Dukchi Eshonning taxminan 1893–1894-yillarda turkiy tilda yozgan «Ibrat al-g‘ofilin» asari axloqiy tarbiya va diniy hayotdagi islohotlarga bag‘ishlangan. Tadqiqotchilar undagi qalamni qurol sifatida tasvirlash obraziga e’tibor qaratadilar; asarning o‘zi qurolli hujumga bevosita da’vat emas.

1890-yillarning o‘rtalariga kelib uning qurolli kurashga munosabati o‘zgargan bo‘lishi mumkin. Bu xulosa asarlar, zamondoshlar xabarlari va tergov hujjatlari asosida chiqarilgan ilmiy talqindir. Encyclopaedia Iranica Toshkentdagi Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida ushbu asarning uch qo‘lyozmasi saqlanishini qayd etadi.

Tayyorgarlik va cheklangan qo‘llab-quvvatlash

Harakat yetakchilari Farg‘ona vodiysidagi urug‘ oqsoqollari va nufuzli kishilarni jalb etishga urindi. Javoblar turlicha bo‘ldi: ayrimlar qatnashishdan bosh tortdi, boshqalar esa yetarli qurol va tayyorgarlik bo‘lmagani uchun chiqishni kechiktirishni maslahat berdi. Demak, qo‘zg‘olonni butun vodiyning bir ovozdan ko‘tarilishi sifatida tasvirlash mumkin emas.

Hujumdan bir kun avval taxminan besh yuz tarafdor Dukchi Eshonni xon deb e’lon qilgan. Bu holat xonlik hokimiyatini tiklash g‘oyasi saqlanganidan dalolat berishi mumkin, ammo qatnashchilarning diniy, mahalliy va siyosiy maqsadlari bir xil bo‘lmagan. Bir necha shaharda muvofiqlashtirilgan harakat rejalashtirilgan bo‘lsa-da, reja amalga oshmagan.

Hujum kechasi va mag‘lubiyat sabablari

Yulian taqvimi bo‘yicha 17-maydan 18-mayga (Grigoriy taqvimi bo‘yicha 29-maydan 30-mayga) o‘tar kechasi qo‘zg‘olonchilar Andijon yaqinidagi rus harbiy qismlariga hujum qildi. Encyclopaedia Iranica to‘qnashuv taxminan o‘n besh daqiqa davom etganini, 22 nafar rus harbiysi halok bo‘lib, 18 nafari yaralanganini keltiradi.

Ishtirokchilarning aksariyatidagi qurol-yarog‘ muntazam harbiy qismlarga qarshi uzoq jang qilish uchun yetarli emas edi. Marg‘ilon va O‘shdagi rejalashtirilgan harakatlar garnizonlar ogohlantirilgani yoki tayyor bo‘lgani sababli muvaffaqiyatsiz tugadi. Tadqiqotchilar mag‘lubiyatni qurol tanqisligi, muvofiqlashtirishning sustligi va qo‘llab-quvvatlovning cheklangani bilan izohlaydilar.

Tergov, jazolar va ma’muriy choralar

Qo‘zg‘olon bostirilgach, ko‘plab odamlar hibsga olindi va sud qilindi. Encyclopaedia Iranica ma’lumotiga ko‘ra, 546 nafar hibsga olingan kishidan 18 nafari qatl etilgan, 365 nafariga boshqa jazolar berilgan, 163 nafari ozod qilingan. Bu sonlar bir-biriga mos keladi: 18 kishi chiqarib tashlangach qolgan 528 kishining 365 nafari jazolangan va 163 nafari ozod etilgan.

Imperiya ma’muriyati voqeani xavfli diniy safarbarlik sifatida talqin qildi. Keyinchalik Turkiston general-gubernatorining mahalliy sudyalar ustidan nazorat imkoniyatlari kengaydi. Mol-mulkni musodara qilish, vayronagarchilik va alohida hukmlar haqidagi turli ma’lumotlarni arxiv hujjatlari bilan mustaqil tekshirish zarur.

Manbalar, fotosuratlar va tarixshunoslik

Voqeani o‘rganishda Rossiya imperiyasi ma’muriy hisobotlari, tergov materiallari, mahalliy xotiralar va zamonaviy ilmiy izlanishlar qo‘llanadi. Rasmiy hujjatlar voqealar ketma-ketligini aniqlashda muhim, biroq ular mustamlaka boshqaruvining qarash va maqsadlarini ham aks ettiradi.

Yu. I. Maksimov va A. B. Mambetovaning 2022-yildagi tadqiqoti Moskva davlat universiteti Muzeyidagi XIX asr oxiri — XX asr boshlariga oid fotosuratlardan foydalanadi. E. A. Avazov (2021) va M. M. Soliyev (2021) ishlari esa qo‘zg‘olonning inqilobgacha va sovet davridagi turlicha talqinlarini tahlil qiladi. Bu manbalar fakt bilan keyingi siyosiy bahoni ajratishda yordam beradi.

Tarixiy ahamiyati va talqin chegaralari

1898-yilgi Andijon qo‘zg‘oloni XIX asr oxirida Turkistonda yuz bergan muhim qurolli chiqishlardan biri edi. U Farg‘ona vodiysining ayrim qatlamlari bilan mustamlaka boshqaruvi o‘rtasidagi ziddiyatlarni, diniy rahbarlarning turli ijtimoiy guruhlarni birlashtirish imkoniyatini namoyon qildi.

Uni faqat diniy isyon yoki faqat umumxalq milliy ozodlik harakati deb bir tomonlama atash tarixiy murakkablikni kamaytiradi. Ilmiy adabiyotlarda mustamlakachilikka qarshilik, diniy, ijtimoiy va siyosiy omillar birgalikda ko‘rib chiqiladi. Bu voqea 1916-yilgi Turkiston qo‘zg‘olonidan alohida tarixiy hodisadir.